ABD bir yandan Vance’in mektubunu Tahran’a gönderirken, diğer yandan limanları ablukaya alarak ve savaş gemilerini yığarak baskıyı artırıyor. Tehdit ve teklifin bu karışımının İran’ı müzakere masasına oturtması bekleniyor; ancak savaş bazen, sadece bir pazarlık kozu olması planlanan bir gösterinin bağrından kopup gelir.
Çinli medya stratejisti ve Phoenix TV kıdemli yazarı Tang Bohu, İran’a yönelik askeri tehdidin Kore Savaşı benzeri bir hataya yol açabileceği uyarısında bulunuyor.
Bunun sadece bir tesadüf olup olmadığını bilmiyorum ancak Kore Savaşı’na ve Çin güçlerinin Kuzey Kore’nin yanında ABD’ye karşı verdiği mücadeleye dair bazı sahneler, bugünlerde ABD ile İran arasındaki ilişkilerde yeniden tekrarlanıyor.
30 Ekim’de Katar arabulucu heyeti aynı gün içinde bir kez daha Tahran’a döndü. Bu, Katar heyetinin aynı hafta içindeki ikinci, son 10 gündeki ise dördüncü ziyaretiydi. Washington ile koordinasyon halinde gerçekleştirilen bu ziyaretin amacı, sanki geri sayım başlamışçasına açıktı: ABD ve İsrail’in İran’a yeniden geniş çaplı bir saldırı düzenlemesini önlemek amacıyla, 3 Kasım’daki ABD ara seçimleri öncesinde geçici bir anlaşmaya varmak.
Son 10 günde taraflar arasındaki diplomatik trafik yoğun bir şekilde devam etti.
20 Ekim’de Pakistan Genelkurmay Başkanı Asım Münir Tahran’a giderek Amerikan tarafının mesajlarını, aralarında İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Tümgeneral Muhsin Rızai’nin de bulunduğu yetkililere iletti.
25 Ekim’de Katar, ateşkes anlaşması taslağının yeni versiyonunu resmen sundu. Bu plan, güven artırıcı önlemlerin uygulanması için yedi günlük bir takvim içeriyordu: İran’ın, ABD ve İsrail saldırılarının hedefi olan nükleer tesislere Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) müfettişlerinin girmesine izin vermesi; ABD’nin İran petrolünün satışına onay vermesi ve İran’ın yurt dışındaki varlıklarının bir kısmını, yalnızca insani yardım alımlarında kullanılmak şartıyla serbest bırakması; ve nihayetinde İran’ın nükleer iş birliği çerçevesine geri dönmesi için zemin hazırlanması.
26 Ekim’de Asım Münir; Suudi Arabistan Savunma Bakanı Prens Halid bin Selman ve Türkiye Milli İstihbarat Teşkilatı (MİT) Başkanı İbrahim Kalın ile birlikte tekrar Tahran’a gitti. Bu isimler, “Mekke Anlaşması”na taraf üç ülkenin temsilcileri sıfatıyla İran’ın üst düzey siyasi ve askeri yetkilileriyle bir araya geldi.
Katar tarafından hazırlanan bu taslağa Pakistan, Suudi Arabistan, Mısır ve Türkiye destekleyici ve garantör taraflar olarak arka çıktı.
Ancak bu oyundaki en hassas kart, ABD Başkan Yardımcısı JD Vance’tir. Vance, Trump’ın onayıyla Muhsin Rızai’ye bir mektup göndererek ABD adına müzakereleri yürütme sorumluluğunu bizzat üstlenmeyi teklif etti.
Bu yılın ilk yarısında Amerikan yönetiminde İran’ın bombalanmasına karşı çıkan tek isim olan Vance, şimdi Washington’ın Tahran’a uzattığı bir zeytin dalına dönüşmüş durumda.
“İlk Kim Taviz Verecek?” Kördüğümü
İran’ın tutumu net: “Müzakereye hazırız ancak hiçbir ön koşul üzerinde pazarlık yapmayız.”
İran İslam İnkılabı Lideri Ayetullah Seyyid Mücteba Hamanei, Rızai ile görüşmesinin ardından “ne savaş ne barış” durumunun sona ermesi için açık talimat verdi; ancak İran’ın belirlediği ön koşulların yerine getirilmesi öncelikli olmalıdır.
İran Dışişleri Bakanı Abbas Irakçi de Tahran’ın duruşunu şu sözlerle ifade etti: “Silahlı kuvvetler savunma için tamamen hazırdır ancak Tahran diplomasinin şansını denemesinden yana olmaya devam etmektedir.”
Arabuluculuk süreci klasik bir kördüğüme takılmış durumda: Her iki taraf da ilk adımı karşı tarafın atmasını bekliyor.
İran’ın şartlar sıralaması şöyle: ABD önce liman ablukasını kaldırmalı, petrol yaptırımlarını hafifletmeli ve İran’ın dondurulmuş varlıklarını serbest bırakmalı; ardından İran Hürmüz Boğazı’ndaki normal gemi trafiğini yeniden başlatacak ve daha sonra nükleer mesele müzakere edilecek.
Amerika’nın istediği sıralama ise tam tersi: Müzakerelerin en başından itibaren nükleer mesele ele alınmalı, müfettişlerin nükleer tesislere girişine izin verilmeli ve İran’ın elindeki yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş yaklaşık 440 kilogram uranyum hakkında bir karara varılmalı.
Masada bir orta yol çözümü de bulunuyor. Katar ve Pakistan, İran’ın dondurulmuş yaklaşık 6 milyar dolarlık varlığından elde edilen faiz gelirlerini alması karşılığında, müfettişlerin nükleer tesisleri gizli bir şekilde ziyaret etmesine izin vermesini önerdi.
Axios’un 28 Ekim’de ifşa ettiği bu planın geliştirilmiş versiyonu ise kısmi yaptırım indirimi, petrol ihracatına izin verilmesi ve gıda alımı için dondurulmuş varlıkların bir kısmının serbest bırakılması karşılığında müfettişlerin bombalanan tesislere girişini öngörüyor.
ABD bu öneriyi prensipte kabul etti ve İran da daha önce buna olumlu tepki verdi; ancak henüz hiçbir taraf planı resmen onaylamadı.
Bu arada Trump’ın Vance’in mektubuna dair yaptığı kamuoyu açıklaması da dikkat çekiciydi. Trump, “Vance’in İran ile teması, bu ülkenin tıbbi ekipman temin etmesine yardımcı olmak amacıyla gerçekleşti” dedi.
Bu açıklama nükleer müzakereleri insani bir takas düzeyine indirgiyor; hem iç kamuoyu nezdinde konunun hassasiyetini ve gerilimini düşürüyor hem de bizzat Trump’a geri adım atabileceği bir alan bırakıyor.
Savaş Makinesinin Eş Zamanlı Hareketliliği
Diplomasi masasındaki her dakika, askeri sevkiyatların ritmiyle ilerliyor.
Denizde, ABD Ortak Denizcilik Bilgi Merkezi 28 Ekim’de yayımladığı bildiriyle İran’ın tüm limanlarını ve kıyı şeridini ablukaya aldığını duyurdu. Bu karar, “hangi ülkenin bayrağını taşıdığına bakılmaksızın” tüm gemiler için geçerli kılındı. Tarafsız ülkelerin yük gemileri ve boş gemiler dahi zorunlu aramaya ve Amerikan güçlerinin gemiye çıkmasına boyun eğmek zorunda.
Bölgedeki tehdit seviyesi en üst düzey olan “şiddetli” olarak ilan edildi; bu, savaş zamanındaki en yüksek denizcilik alarmı anlamına geliyor. Bu durum tam olarak savaş öncesi deniz sahalarının rutin temizliğidir: İran askeri güçlerinin sivil gemileri kullanarak mayın döşemesini veya sürpriz bir saldırı için sivil gemileri kalkan olarak kullanmasını engellemek amacıyla tüm olası hedefler tespit edilip eleniyor.
Kuvvet dizilimi açısından bakıldığında, USS George Washington ve USS George H.W. Bush uçak gemisi görev grupları halihazırda İran çevresindeki sularda konuşlanmış durumda. Bu iki grup toplamda yaklaşık 20 savaş gemisine sahip. USS Theodore Roosevelt uçak gemisinin ise Batı Pasifik’teki “Keskin Kılıç 27” tatbikatını tamamladıktan sonra kasım ayı sonlarında bölgeye ulaşması planlanıyor.
Amfibi operasyonlar ekseninde USS Boxer hazır kıta grubu bölgede bulunurken, USS Makin Island gemisi de hızla Batı Asya’ya doğru ilerliyor. Kasım ayında Batı Asya, üç uçak gemisi görev grubu ve iki amfibi görev grubunun eşi benzeri görülmemiş yığınağına sahne olabilir.
Havada ise 28 Ekim günü en az 10 adet C-5M ve C-17 nakliye uçağı, ABD’nin bizzat kendi hava savunma önleyici füze stoklarında sıkıntı yaşadığı bir dönemde, Patriot hava savunma sistemlerini nakletmek üzere İsrail’deki Ovda ve Nevatim üslerine acil uçuşlar gerçekleştirdi.
Komuta zincirinde de anlamlı gelişmeler yaşandı. 29 Ekim’de CENTCOM Komutanı Cooper, alışılmışın dışında bir yöntemle İran’a yönelik askeri operasyon seçeneklerini bizzat Trump’a sundu. Savaş Bakanı Pete Hegseth ve ABD Genelkurmay Başkanı General Dan Caine de bu toplantıda hazır bulundu.
Trump medyaya yaptığı son açıklamada, “Belki de yeniden küçük bir destansı öfkeye tanık oluruz” dedi.
Bir operasyon bölgesi komutanının olağan hiyerarşiyi atlayarak doğrudan başkana rapor vermesi, Amerikan tarihindeki en meşhur benzer vakalardan birini hatırlatıyor: ABD Başkanı Harry Truman ile General Douglas MacArthur’un 15 Ekim 1950’de Wake Adası’ndaki görüşmesi. O görüşme de ABD ara seçimleri öncesinde yapılmıştı.
Tek farkla ki o dönemde ABD Başkanı ve askeri komutanları ciddi bir stratejik hataya düşerek “Çin’in savaşa girmeyeceğini” varsaymışlardı.
Ancak gerçek dört gün sonra kendini gösterdi; Çin Halk Gönüllü Ordusu kararlı adımlarla Yalu Nehri’ni geçti ve Amerika’ya karşı direniş savaşı resmen başladı.
Ordunun ve Müttefiklerin Beden Dili
Bu süreçte Pentagon içindeki görüş ayrılıkları da dikkatle incelenmesi gereken bir konu. ABD Genelkurmay Başkanlığı Strateji ve Planlama Dairesi (J5) Başkanı General Bret Sylvia görevden alındı. Sylvia, aynı gerekçeyle görevinden uzaklaştırılan üst üste ikinci J5 başkanı oldu.
J5 dairesi Amerikan ordusunun savaş planlamasının ruhu sayılır ve “Esasen savaşa girilmeli mi?” ile “Savaşa girersek ne olur?” sorularını değerlendirmekle sorumludur.
Sylvia’nın görevden alınmasının asıl nedeninin, İran’a yönelik yeniden hava saldırısı düzenleme stratejik planına katılmaması ve bu konuda Pentagon’un üç numaralı ismi Colby ile defalarca çatışması olduğu belirtiliyor.
Beyaz Saray’ın, planlarına uyum sağlamayan J5 dairesini devre dışı bırakıp doğrudan Merkez Komutanlığı’ndan (CENTCOM) operasyon seçenekleri istemesi; sivil yetkililerin heyecanı ile askerlerin ihtiyatlılığı arasında ciddi bir çekişme yaşandığını gösteriyor.
Diğer bazı adımlar da savaş hazırlıklarının derinliğini ortaya koyuyor. ABD toprakları içindeki askeri üsler “Kale” (Fortress) planını devreye soktu; bu plana göre üslerin dışarıdan gelen elektrik, su, iletişim ve tedarik zincirinin tamamen kesildiği koşullarda 90 günden fazla bağımsız olarak faaliyetlerini sürdürebilmesi gerekiyor.
ABD ordusu Fort Bragg’da “Ejderha Paktı Operasyonu” adıyla bir tatbikat düzenledi ve bu kapsamda savaş alanında geçici ceset defin tatbikatı gerçekleştirdi. Tatbikatta sekiz buldozer ve dört ekskavatör kullanıldı; bu ekipmanlar 24 saat içinde 2.400 cesedi defnetme kapasitesine sahip.
Bu, Kore Savaşı’nın sona ermesinden bu yana geçen 70 yılı aşkın sürede ABD ordusunun böyle bir tatbikatı yeniden başlattığı ilk vaka.
İsrail cephesinde de çok sayıda değişken mevcut. ABD, Netanyahu hükümetinin geçici hükümet (bakıcı hükümet) statüsünde olduğu bu dönemde askeri bir adım atılmasını umuyor; ancak İsrail ordusu bu yaklaşıma mutlaka katılıyor değil.
Seçim arifesinde Binyamin Netanyahu ile İsrail Genelkurmay Başkanı Eyal Zamir arasındaki çatışma, hükümet ile ordu arasındaki en görülmemiş yüzleşmeye dönüştü.
Netanyahu İran’a saldırı için gizli bir emir yayınladı, ancak ordu böyle bir adımın kolaylıkla geniş çaplı misilleme saldırıları dalgasını tetikleyebileceği değerlendirmesinde bulundu. Zamir, güvenlik kabinesinin toplanmasını ve bizzat başbakanın imzasını taşıyan bir yetki belgesi sunulmasını talep ederek açıkça şunu söyledi: “Seçim arifesinde İran’a saldırmak için hiçbir gereklilik görmüyorum.”
Öte yandan seçim sonuçlarının açıklanmasının ardından Netanyahu’nun yeniden başbakan mı olacağı yoksa kendisini hapiste mi bulacağı da hala büyük bir bilinmezlik.
Perspektif: Sopa ve Mektup Hesabı
Şu an yaşananlar, zorlayıcı diplomasinin (coercive diplomacy) klasik bir örneğidir. İran’ın tüm limanlarının ablukaya alınması masadaki en büyük sopa; üç uçak gemisinin yığınağı güç gösterisi; Vance’in mektubu Tahran’ın gerilimden inmesi için önüne konulan merdiven; ve 3 Kasım ara seçimleri ise tüm bu saatlerin tepesinde çalan alarm zilidir.
Washington’ın gerçek hesaplarını okumak zor değil. Petrol fiyatları 100 dolar sınırını aştı, yapay zeka sermaye harcamaları ABD borsası üzerinde baskı oluşturuyor ve yönetimin güçlü finansörleri bu aşamada bir savaşa istekli değil. Üst düzey askeri komutanlar da İran’ın hava saldırılarıyla bombalanarak teslim alınabileceğine inanmıyor. İsrail’in siyasi durumu da henüz netlik kazanmış değil.
Dolayısıyla saldırı tehdidi her şeyden önce seçim öncesi bir güç gösterisi ve pazarlık kozudur. Ancak yanlış hesaplama tehlikesi tam da bu gösterinin kalbinde gizlidir. 1950’deki Wake Adası görüşmesinin ardından General MacArthur, Çin güçlerinin sürpriz bir saldırıyla ABD ordusunu geri çekilmeye zorladığı Chosin Barajı Muharebesi’nde savaşın seyrini değiştiren bir güçle karşı karşıya kalmıştı.
1972’de de Linebacker II Operasyonu Kuzey Vietnam’ı bombardıman altında müzakere masasına döndürmüştü; ancak ardından imzalanan Paris Barış Anlaşması, 1975’te Saygon’un (Güney Vietnam’ın başkenti) düşmesiyle fiilen değersiz bir kağıt parçasına dönüşmüştü.
İran’ın da kendi hesapları var… Yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş 440 kilogram uranyum, abluka baskısı altında nefesi daralan bir ekonomi ve Fars Körfezi ülkelerindeki ABD askeri hedeflerine yönelik misilleme saldırısı tehdidi bu hesabın bileşenleridir.
Her iki taraf da savaşın eşiğinde yürüyerek müzakerelerde kendileri için taviz koparmaya çalışıyor. Tek fark şu ki Washington’ın saati seçimlere göre ayarlanmış durumda; Tahran’ın saati ise bekaya.
Arabulucuların bu hafta ikinci kez Tahran’a gelmiş olması, diplomasinin son penceresinin hala açık olduğunu gösteriyor. Ancak boğazdaki savaş gemileri ve tepedeki uydular, bu arabuluculuk başarısız olursa bundan sonra Batı Asya’ya gelecek olanların artık haberci olmayacağını açıkça ortaya koyuyor.
Not: bu analiz tahrireh.ir sitesinden alınarak tercüme edilmiştir
