ABD’nin Merkezi Komutanlığı (CENTCOM) bünyesinde, İran’ın kara yolları ve Hazar Denizi güzergâhlarındaki ticaretini kısıtlamak amacıyla 7 Kasım 2026 tarihinde kurduğu “Demir Kapı” (Iron Gate) adlı 20 kişiden oluşan çalışma grubu, Washington’ın Tahran’ı ekonomik ve stratejik olarak sıkıştırma politikasının yeni bir ayağını oluşturmaktadır. Ancak bu projenin başarısızlığa mahkûm olmasının ardında yatan bölgesel ve jeopolitik gerçekler birkaç ana eksende şekillenmektedir:
- Doğu Ekseni: Pakistan ve Afganistan’ın İran Bağımlılığı
Doğu sınırındaki komşular Pakistan ve Afganistan, ABD’nin anti-İran koalisyonuna dâhil olmaktan uzaktır:
- Pakistan: Hindistan ve Afganistan ile yaşadığı ciddi sınır ve güvenlik sorunları nedeniyle Orta Asya, Kafkasya ve Avrupa’ya açılmak için İran güzergâhına bağımlıdır. Tahran ile İslamabad arasındaki ekonomik ve güvenlik ilişkileri stratejik bir nitelik taşımaktadır.
- Afganistan: Dünya Bankası’nın (Şubat 2026) raporuna göre İran, Kabil yönetimi için en önemli ithalat ve denize çıkış kapısı hâline gelmiştir.
- Sonuç: Bu ülkelerin ABD’nin ambargo politikalarına tam olarak uyum sağlaması, kendilerine ağır ekonomik ve güvenlik maliyetleri yükleyecektir.
- Batı Ekseni: Irak ve Türkiye’nin Bağımsız Pozisyonu
Batı sınırındaki komşular, Washington’ın dayatmalarıyla hareket etmeyecek kadar Tahran ile entegre ilişkilere sahiptir:
- Irak: ABD’nin bu ülkede siyasi ve güvenlik etkisi bulunsa da Bağdat; Tahran ile derin ekonomik, sosyal ve dini bağlara sahiptir. Irak, ticaret yolları için İran’a bağımlıdır ve halkın olası bir ambargo politikasına tepkisi oldukça sert olacaktır.
- Türkiye: Bir NATO üyesi olmasına rağmen; Kıbrıs, Yunanistan, Suriye, Filistin ve Rusya gibi konularda Batı ittifakıyla ciddi görüş ayrılıkları yaşamaktadır. Türkiye; ticaret, ulaştırma ve enerji eksenli kurumsal ekonomik ilişkilere sahip olduğu İran üzerinden Orta Asya ve Körfez’e ulaşmaktadır. Ayrıca Ankara, İsrail lehine bir bölge dizaynına karşı Tahran ile ortak bir bakış açısını paylaşmaktadır.
- Hazar Denizi ve Kafkasya: Hukuki ve Jeopolitik Engeller
Hazar havzasındaki 5 kıyı ülkesinin (İran, Rusya, Azerbaycan, Türkmenistan, Kazakistan) bağımsız çıkarları, buranın ABD tarafından kontrol edilmesini imkânsız kılmaktadır:
- Hazar Hukuki Statüsü: 2018 yılında imzalanan Hazar Denizi Hukuki Statü Sözleşmesi, bölge dışı güçlerin silahlı kuvvetlerinin Hazar’da bulunmasını kesin olarak yasaklamaktadır.
- Rusya ve Kafkasya: Batı ambargo ve baskılarıyla mücadele eden Moskova, İran ile stratejik iş birliğine büyük önem vermektedir. Ermenistan ise 35 kilometrelik Norduz Sınır Kapısı ve güney koridoru üzerinden dünyaya açılmakta olup, ABD’nin bölgedeki varlığına ve olası Zengezur Koridoru dayatmalarına karşı Tahran’ın güvenlik kaygılarını paylaşmaktadır.
- Fars Körfezi ve Güvenlik Dengeleri
Körfez’deki bazı Arap ülkeleri geçmişte ABD operasyonlarına zemin hazırlamış olsa da, son çatışmalarda Hürmüz Boğazı’ndaki gelişmeler ve yaşanan ağır ekonomik kayıplar bu ülkelerin gözünü açmıştır:
- Bölge ülkeleri, Amerikan üssü barındırmanın kendilerini korumak bir yana, doğrudan hedef hâline getirdiğini anlamıştır.
- Artık hiçbiri İran’a karşı bir savaş platformu olmak istememekte ve güvenliklerini ABD’nin askeri varlığına körü körüne bağlamanın maliyetini çok iyi bilmektedirler.
İran’ın “Demir Kapı” Projesini Etkisiz Kılma Stratejisi
ABD’nin bu kuşatma ve ekonomik yıpratma stratejisine karşı Tahran’ın izlemesi gereken etkin mücadele yöntemi üç temel sütuna dayanmaktadır:
- Komşularla Stratejik Entegrasyon: Sınır komşuları ve Hazar ülkeleri ile ticaret, transit ve enerji alanındaki ilişkileri dönemsel alışverişten kalıcı ve stratejik ortaklıklara dönüştürmek. Ortak ekonomik menfaatler yaratılarak komşuların ABD ambargo politikalarına katılım motivasyonu kırılmalıdır.
- Doğu ve Bölgesel Birlikler: Rusya ve Çin ile uzun vadeli, karşılıklı çıkar temelli ekonomik anlaşmaları derinleştirmek; Şanghay İşbirliği Örgütü ve Avrasya Ekonomik Birliği gibi bölgesel koalisyonlarda aktif rol almak.
- Hukuki Kapasite ve İç Direnç: ABD’nin üçüncü ülkelerle ticareti aksatacak hukuki ihlallerine karşı Birleşmiş Milletler ve Uluslararası Adalet Divanı gibi uluslararası mekanizmaları harekete geçirmek; içeride ise petrol gelirlerine bağımlılığı azaltarak ekonomik istikrarı ve ulusal dayanışmayı güçlendirmek.
Muhsin Pakayin/Tabnak.ir
