Rasthaber – Etiketlemek, kötü lakap takmanın bilimsel tanımıdır.
Sosyoloji dalında, sapmayı açıklayan teorilerden biridir. Etiketleme teorisine göre sapma,
bir ferdin eyleminin niceliği değil, suçlunun aleyhine diğer insanların
uyguladığı kaideler topluluğunun sonucudur. O halde, sapma olduğu
söylenen eylem, başkaları tarafından öyle olduğu belirtilen eylemdir.
Bu teoriye göre bir ferdin suçlu kabul edilmesi ve bu fertten suç
beklentisi içinde olmak, o ferdi suça yönlendirecektir. Ferdin karakteri, diğer
insanların onun hakkındaki inancına göre şekillenecektir.1
Normal insanlar, kapasitelerinin azlığı nedeniyle
genellikle kendilerine karşı gerçekleştirilen davranışlardaki negatif
yönlere daha çok dikkat etmektedirler. Bazen bir şahıstaki yüzlerce iyi
özelliği görmezden gelebilir,
ancak küçük bir eksikliği büyütebilirler. Bu eksiklik
bazen körlük, felç veya organ eksikliği şeklinde olabilir, bazen
kötü bir ailenin üyesi olma şeklinde olabilir, bazen de geçmişte gaflet
üzere yapılmış bir davranış nedeniyle de olabilir. Bu negatif nokta, kapasitesi
az olan insanlar tarafından negatif anlam yüklü bir kelime olarak
ortaya atılabilir. O negatif yönü beyan eden bir kelime bazen bir lakap olarak ferde takılabilir. Bazen bir ferdin basit bir gafleti yüzünden bir
lakabı ömür boyu üzerinde taşıdığı ve hayatını değiştirdiği görülmüştür.
Aynı sınıfta okuyan iki arkadaşı ele alalım.
Arkadaşlardan biri bir hesap makinesinin çalışması hakkındaki ödevini sırada
bırakmıştır ve diğeri de sadece hesap makinesinin nasıl çalıştığını
anlayabilmek için arkadaşına
haber vermeden ödevi okumak için alır. Niyeti
merakını giderdikten sonra arkadaşına iade etmektir. Arkadaşı ödevini
aldığını öğrendiğinde onun hırsızlık yaptığını sanarak diğer arkadaşlarına
olanları hırsız etiketini
kullanarak anlatır. Olay kulaktan kulağa yayılır ve
ödevi alan öğrenci için hırsız kelimesi dilden dile dolaşmaya başlar ve bu
sıfatla okulda tanınır. İnsanları etiketlemenin çok kötü sonuçları vardır.
Şimdi bunlardan birkaç tanesini burada beyan edeceğiz.
1. İzzet-i Nefis Zarar Görebilir
Ferdin izzet-i nefsi ve pozitif kimliği zarar görür.
Kendini kötü bir kimlikle tanınır bulan bir ferdin gireceği ruh hali,
onun yaşantısında köklü değişimlere ve davranışlarının değişmesine sebep
olabilir.
2. Toplum Dışlayabilir
Bir çeşit toplumsal ambargoyla karşılaşabilir.
Etiketlenen iyi bir fert yıllardır birlikte olduğu arkadaşları tarafından bile
dışlanabilir. Sonunda iyi ve sağlıklı bir toplumdan dışlanan fert, ister
istemez kendisini kabul edecek kötü ve sağlıksız bir topluma girecek ve
onların değer yargılarını kabullenecektir.
3. Akrabaları Dışlayabilir
Kendi ailesi ve akrabaları içinde de sorgulanacaktır.
Yakınları ferdin kötü bir eylemi yapıp yapmadığından emin olmasalar
bile, etiketlenme yüzünden kendilerinin haysiyetinin de zarar görmemesi
için ona karşı düşmanca tavır takınacak ve hatta ondan
uzaklaşacaklardır.
4. Sapkın Kimselere Yönelebilir
Sapkın insanlar bu tür fertlere yakınlaşacak ve onu
kendilerine çekeceklerdir. Sapkın kimseler daima kendi kafa yapılarındaki
insanları kazanma ve onlarla birlikte olma düşüncesindedirler.
Etiketlenmiş bir kimseyle karşılaştıklarında, sanki yitiğini bulmuş kimse gibi
sevinecek ve bu durumdaki ferdi kendi gruplarına katmak için
ellerinden geleni yapacaklardır. Diğer yandan, yakınları, arkadaşları, yaşıtları ve
içinde bulunduğu toplum tarafından dışlanmış kimseler, yaşamış
oldukları kırılganlıktan dolayı sapkın kimselere yönelmeye daha müsait bir hale
geleceklerdir.
4.5. İyice Yoldan Çıkabilir
Ferdin, etiketlenmekten kaynaklanan gurur kaybı
neticesinde sapkın eylemler sergilemesi de mümkündür. Bu konumda olan
bir fert, gururunu yitirdiğini ve yüzünün suyunun döküldüğünü gördüğünde
iç dünyasında şu kanaate varabilir: “Mademki ben hak etmediğim halde kötü şöhrete sahip oldum, neden gerçekten öyle
olmayayım ve sapkın eylemlerle gönlümü eğlendirmeyeyim? Neden hırsızlık
yapmayayım? Neden…?”
Bu mantıkla hareket ederek emden sapkın eylemleri
gerçekleştirmeye başlayabilir. Sonunda olmadığı halde kötü bir insan
olduğunu sanabilir ve gerçekten kötü bir insana dönüşüp sapkın
eylemleri gerçekleştirebilir.
Eğer fertte böyle bir inanç oluşsa, değişimi çok zor
olacaktır. Sapkın davranışlar fertte kökleşecektir. Etiketin insan üzerinde kalması ne kadar uzun
sürerse, bu inancın şekillenmesi o kadar hızlanıp sağlamlaşacak ve ne
kadar sağlamlaşsa tedavisi ve değişimi o kadar zorlaşacaktır.
—————————
1-
Dairetu’l-Maarif-i
Ulum-i İctimaî, Bâkır Saruhanî, s. 388.
