ABD’nin yaptırımları ve Donald Trump’ın deniz ablukası hayali, İran’ın geleneksel ticaret yollarını kesintiye uğratırken; Tahran yönetimi karayolu, demiryolu ve kombine taşımacılık koridorlarını devreye sokarak komşularının potansiyeliyle ticaret akışını sürdürüyor. İranlı yetkililer ve bölgesel ortaklar, komşuluk ilişkilerinin deniz yollarındaki aksamaları büyük ölçüde telafi edebileceğini vurguluyor.
İran, son aylarda sınır komşularıyla transit stratejisini en üst seviyeye çıkardı: Batı’da Türkiye ve Irak, Doğu’da Pakistan, Kuzeydoğu’da Çin demiryolu hattı ve Kuzey’de güvenli bir arter olarak Hazar Denizi. Bu güzergâhların yanı sıra yaptırımları baypas etmek amacıyla takas (barter) finansal mekanizmaları da aktif olarak kullanılıyor.
Ticaretin Batı Kapısı: Türkiye Güzergâhı
Deniz yollarına en önemli alternatif Türkiye koridorudur. Gürbulak–Bazargan sınır kapısı ana merkez haline gelmiş durumda ve buradan günde yaklaşık 500 kamyon İran’a giriş yapmaktadır. 2026’nın ilk yarısında ikili ticaret %19 artış gösterdi.
Türkiye Ticaret Bakanı Ömer Bolat konuya ilişkin yaptığı açıklamada; “Ağrı–Gürbulak, Van–Kapıköy ve Hakkâri–Esendere sınır kapılarında herhangi bir olağanüstü durum bulunmamakta, ticari sevkiyatlar kontrollü bir şekilde devam etmektedir” dedi. Bolat, Ankara’nın sadece karayolu geçişleriyle yetinmeyeceğini, demiryolu ve hava taşımacılığını da güçlendireceklerini belirterek Gürbulak’ı “Avrupa’nın Asya’ya açılan kapısı” olarak niteledi.
Doğu Bağlantısı Kesintisiz Sürüyor: Pakistan
Pakistan, üçüncü ülkelerin mallarının İran’a nakli için 6 transit güzergâhına resmi izin verdi. Karaçi, Kasım Limanı ve Gwadar limanlarından başlayan bu hatlar; Gabd ve Taftan sınır kapılarından İran’a giriyor. Amaç, ithalatta BAER (BAE/Jebel Ali) limanlarının yerini Pakistan limanlarının almasıdır.
Pakistan Ticaret Bakanı Jam Kamal Khan, bu adımı “Bölgesel ticareti geliştirmek ve Pakistan’ın kilit ticaret koridoru rolünü pekiştirmek adına kritik bir adım” olarak nitelendirdi. Pakistanlı yetkililer ayrıca İran ile ikili ticaret hacmini 10 milyar dolara çıkarma hedefini duyurdular.
Irak ve Güney-Batı Arteri
Irak hükümeti de gümrüklerinin İran mallarının transitine hizmet etmesi talimatını verdi. Irak Başbakanı Ali ez-Zeydi, iki ülke arasındaki transit akışını canlandırmak adına tüm gümrük kapılarına ve Bağdat Uluslararası Havalimanı Gümrüğü’ne açık talimat gönderdi.
Zeydi, İran Cumhurbaşkanı ile görüşmesinde; “Irak ve İran’ın güvenliği birbirine bağlıdır; Bağdat, Irak topraklarından İran’a yönelik hiçbir tehdide izin vermeyecektir” dedi.
Çin Koridoru: Hayalden Gerçeğe
Çin’in Şian kentinden başlayıp Kazakistan ve Türkmenistan üzerinden geçen Çin–İran demiryolu koridoru, Amerikan donanmasının menzili dışında kaldığı için stratejik bir önem kazandı. Bu hat üzerindeki yük trenlerinin sayısı ayda 100’ü aşarak ciddi bir artış gösterdi. Sarakhs sınırından itibaren eksik eksenlerin bağlanması ve altyapının güçlendirilmesi çalışmaları sürdürülüyor.
İran Ticaret Odası Başkan Yardımcısı Kadir Kıyafe konuya ilişkin şunları söyledi:
“İran özel sektörü son aylarda hammadde tedariki amacıyla Çin, Rusya, Türkiye ve Avrupa ülkelerine çok sayıda ziyaret gerçekleştirdi. Çin demiryolu hattında geçmişte haftada 1 tren çalışırken, şu an bu sayı haftada 7 trene yükselmiştir.”
Hazar Denizi: Güvenli Kuzey Kanalı
Karasal bir deniz olan Hazar Denizi, Rusya ile ticaret için son derece güvenli bir kanala dönüştü. İran’ın Hazar’daki dört limanı 24 saat esasına göre çalışmakta; buğday, mısır ve ayçiçeği yağı gibi temel gıdalar bu hat üzerinden ithal edilmektedir. Karadeniz’den sevk edilen yaklaşık 2 milyon ton Rus buğdayı artık Hazar üzerinden naklediliyor.
-
Rusya Ulaştırma Bakan Yardımcısı Dmitriy Zverev: Rusya ile İran arasındaki deniz hattında 7,2 milyon ton yük taşındığını ve bu rakamın katlanarak artacağını, Astrakhan, Mahaçkale ve İran limanlarının hazır olduğunu belirtti.
-
Siyasi Tepkiler: Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ile yaptığı görüşmede Hazar’daki ticari gemilere yönelik her türlü saldırıyı uluslararası hukukun ihlali olarak niteledi. Sözcü Mariya Zaharova ise Enzeli Limanı’na yapılan saldırının Hazar’a kıyıdaş ülkelerin ekonomik çıkarlarına zarar verdiğini vurguladı.
İran’ın Stratejisi ve Gelecek Perspektifi
İran Ticaret Geliştirme Örgütü Başkan Yardımcısı Muhammed Sadık Gannadzadeh, dış ticaretin büyük kısmının güney deniz yollarından yapıldığını ancak ablukaya karşı 10 alternatif güzergâh tasarlandığını açıkladı. Bir veya iki vardiya çalışan sınır gümrükleri üç vardiyaya çıkarıldı.
Hazine ve Maliye Bakanlığı Ekonomi Başkan Yardımcısı Morteza Zamanian da gümrük mevzuatının esnetildiğini ve tırların bekleme sürelerinin azaltıldığını; İran’ın ticaret, ulaşım ve ödeme kanallarını çeşitlendirerek “ekonomik diplomasiyi” bir silah olarak kullandığını belirtti.
Sonuç olarak Tahran; Türkiye, Pakistan, Irak ve Hazar Denizi eksenli çok katmanlı bir koridor ağıyla ABD’nin deniz ablukasını boşa çıkarmayı hedefliyor. İpek Yolu ve Orta Doğu’nun ana arterleri olarak bilinen bu güzergâhlar, İran’ın jeopolitik önemini bir kez daha ortaya koymaktadır.
not: bu analiz snn.ir sitesinden alınarak tercüme edilmiştir
