Şenzen’de düzenlenen Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) zirvesi kulisinde Çin, ABD ve Rusya liderleri arasında gerçekleştirilecek üçlü zirve, 1945 Yalta Konferansı’na yönelik benzetmeleri tetikledi ve başta ABD’nin müttefikleri olmak üzere dünya ülkelerinde endişelere yol açtı.
Bloomberg Çin, Rusya ve ABD liderlerinin görüşmesine ilişkin analizinde şu değerlendirmelere yer verdi:
-
ABD, Rusya ve Çin liderlerinin Şenzen’de bir araya gelmesi planlanıyor; bu olay, Franklin Roosevelt, Josef Stalin ve Winston Churchill arasındaki 1945 Yalta Konferansı’na yönelik benzetmeleri gündeme getirdi.
-
İki zirvenin koşulları tamamen farklıdır; mevcut liderler savaş müttefiki değildir ve ortada açık bir ortak projeleri bulunmamaktadır.
-
Bu zirvenin çatışmaları sona erdirme veya silahların kontrolü anlaşmalarını canlandırma konusunda büyük adımlar getirmesi pek olası görünmüyor ancak çağın sembolik bir hatıra fotoğrafı için fırsat sunabilir ve liderlerin 21. yüzyıldaki güç konumlarına dair bir bildiri yayımlamalarına olanak tanıyabilir.
1945 yılında Yalta’da, üç baskın askeri gücün liderleri dünyaya istikrar getirecek bir plan – ya da dünyayı kendi aralarında paylaşma komplosu – hazırlamak üzere bir araya gelmişti. İkinci Dünya Savaşı’ndaki o meşhur toplantıya dair her iki yorum da sekiz on yılın ardından hâlâ canlılığını koruyor. Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’in Amerikalı ve Rus mevkidaşları Donald Trump ve Vladimir Putin’i ağırlayacağı bu haftaki Şenzen zirvesi öncesinde yapılan benzetmelerde de her iki yorum etkili oluyor.
Koşullar tamamen farklıdır. Franklin Roosevelt, Josef Stalin ve Winston Churchill, orduları tarihin en yıkıcı çatışmasında zafere yaklaşmışken görüşmüşlerdi. Birleşmiş Milletler’in kurulması ve Nazi Almanyası’nın bölünmesi gibi kalıcı düzenlemeler yaptılar. Ayrıca, büyük güçlerin küçük ülkelerin kaderi üzerinde pazarlık yapmasının simgesi haline gelen ikonik bir fotoğraf için poz verdiler.
Şenzen’deki yıllık Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği forumu kulisinde perşembe öğleden sonra görüşmesi planlanan liderler ise savaş müttefiki değiller ve ortada açık bir ortak projeleri yok. Üçünün de medyanın ilgisini ve 21. yüzyıldaki güç konumuna dair bağımsız bir mesaj verecek fotoğraf fırsatını memnuniyetle karşılamak için kendi nedenleri var.
Aralarındaki diyaloğun, Putin ve Trump’ın Ukrayna ve İran’da başlattığı savaşlar gibi bölgesel çatışmaların daha kötü bir şeye dönüşme riskini azaltabileceğine dair nedenler mevcut. Ancak çok az analist, bu haftaki zirvenin söz konusu çatışmaları sona erdirmek veya bu yüzyılda büyük ölçüde aşınmış olan silahların kontrolü anlaşmalarını canlandırmak adına büyük adımlar atmasını bekliyor.
Asya Toplumu Politika Enstitüsü Çin Analiz Merkezi araştırmacısı Neil Thomas, “Üçlü zirve çağın sembolik bir hatıra fotoğrafını sunacaktır ancak tek başına küresel jeopolitiğin geleceğini şekillendirmesi pek olası değildir. Yalta Sovyetlerin Doğu Avrupa’yı ele geçirmesini engelleyemedi ve Şenzen de Rusya’nın Ukrayna’ya karşı savaşını sona erdirmeyecektir” ifadelerini kullandı.
Geleceğin Dünyası
Komşusuna yaklaşık beş yıl önce topyekûn saldırı başlatan Moskova, yeni bir Yalta fikrini telkin etmek için en fazla çabayı gösteren taraf oldu. (İkinci Dünya Savaşı zirvesinin düzenlendiği liman kenti, 2014 yılında Rusya tarafından ilhak edilen Kırım’da yer almaktadır.) Bu ayki Ulusal Birlik Günü kutlamalarından bir sahne, Putin’in Ukrayna’daki savaşı dünya düzeninin çok daha geniş çaplı yeniden dizaynının bir parçası olarak nasıl sunduğunu gösterdi.
Arkasında bir grup öğrenciyle bir sergiyi gezen Rusya Devlet Başkanı, Yalta’daki Stalin, Roosevelt ve Churchill heykelinin önünde durdu ve anlatıcılık görevini rehberlerden devraldı. Çocuklara, üç devlet liderinin “dünyanın, Avrupa’daki geleceğin dünyasının nasıl düzenleneceğini görüşmek üzere bir araya geldiğini” söyledi.
Güvenlik veya silahların kontrolü konusunda büyük anlaşmaların pek olası olmadığını belirten Kremlin’e yakın kişilere göre, Şenzen’in sembolizmi en büyük önemi taşıyor ve Putin’in yeni bir büyük üçlünün üyesi olduğunu iddia etmesine olanak tanıyor.
Trump pazartesi günü Ukrayna savaşını görüşeceğini söyledi ancak bunun Şenzen’de ana eksen olması beklenmiyor. ABD başka bir yerde çatışan taraflar arasındaki görüşmelere ev sahipliği yaparken, Çin müdahil olma konusunda isteksiz davrandı. Yine de Kiev’in ve başlıca destekçilerinin katılımı olmaksızın bu konunun gündeme gelme ihtimali bile Avrupa başkentlerinde huzursuzluğa yol açtı.
Her zaman gürültü ve gösterişe meraklı olan Trump’a gelince; kendisinin şu anda Cumhuriyetçilerin ara seçimlerde uğradığı geniş çaplı yenilgilerden dikkati başka yöne çekmek için büyük bir olaya ihtiyacı var. ABD Başkanı, üçlü zirvenin “mutlaka Ukrayna için olmadığını” söylerken, Putin ve Şi ile Orta Doğu savaşının sona erdirilmesi hakkında konuşabileceğine işaret etti.
Eski ABD APEC Büyükelçisi Kurt Tong, Trump’ın bu zirveye olan ilgisinin “küresel jeopolitiğe yönelik esnek yaklaşımından ve büyük güç komplolarının cazibesinden kaynaklandığını – ancak her şeyden önce İran bataklığından çıkmak için yardım arayışındaki çaresizliğinin bir yansıması gibi göründüğünü” belirterek, “Bu kumarın sonuç vermesi pek olası değil” dedi.
Yalta çerçevesine karşı temkinli yaklaşan Çin için ise hesaplar farklıdır. Devlete ait Global Times gazetesi pazartesi günü bu karşılaştırmaya açıkça karşı çıkarak bunun yanlış bir algı olduğunu belirtti. Pekin, Güney Çin Denizi’nde ve diğer noktalarda nüfuzunu kullanmaktan çekinmese de Çin resmi olarak dünyanın büyük güçler tarafından yönetilmesi fikrini kınıyor; bu mesaj gelişmekte olan ülkeleri cezbetmesine yardımcı oluyor.
Bloomberg ekonomi uzmanları (Adam Farrar, Neil Thomas ve Alex Kokcharov), “Sonuçlar sınırlı olsa bile, zirvenin kendisi muhtemelen ABD’nin geleneksel müttefikleri arasında, üç büyük gücün ilgili ülkelerin katılımı olmaksızın küresel güvenlik meselelerini tartışmaya yönelik bir emsal oluşturabileceği endişesine yol açacaktır” görüşündeler.
Şi için bu zirve, liderleri aynı savaş ittifakının parçası olmalarına rağmen Yalta’ya davet edilmeyen Çin’in artık dünya işlerinin merkezinde yer aldığını göstermek için bir fırsattır.
Pekin’deki Tsinghua Üniversitesi Uluslararası Güvenlik ve Strateji Merkezi araştırmacısı Sun Chenghao, “Stratejik güvensizliğin uluslararası iş birliğini giderek zorlaştırdığı bir dönemde böyle bir zirveye ev sahipliği yapmak, büyük güçleri diyaloğa getirme kabiliyetini gösterebilir” dedi.
Genel Atmosfere Odaklanma
Trump, Şenzen’de nükleer silahsızlanma hakkında konuşmak istediğini söyledi ancak ilerleme kaydedilmesi zor olacak. Cephaneliği hâlâ ABD veya Rusya’dan çok daha küçük olan Çin’in eş değer kısıtlamaları kabul etmek için çok az motivasyonu bulunurken, Moskova herhangi bir anlaşmanın Batı’nın daha geniş nükleer kapasitelerini de hesaba katmasını istiyor.
Gerilimin tırmanmasından kaçınma, iletişim kanallarını açık tutma veya krizleri yönetme konusunda belirsiz veya sınırlı bir anlaşma bile çatışmaların kontrolden çıkma riskini azaltabilir. Yapay zekâ (AI) ile bağlantılı riskler de üç liderin üzerinde anlaşabileceği bir diğer başlık olarak öne çıkarılıyor.
Yalta’daki sekiz günlük yoğun oturumlarla kıyaslandığında, görüşmelerin birkaç saatten fazla sürmesinin beklenmediği Şenzen’de bu konuların her biri için çok az zaman olacak. Dahası, günümüzde büyük ülkelerin taleplerine ulaşması daha zordur. Güç; ABD’nin savaşla yıkılmış küresel ekonomiye hâkim olduğu ve o zamandan beri yayılan nükleer silah teknolojisine sahip tek ülke olduğu geçmiş dönemlere kıyasla daha dağınık durumdadır.
Bununla birlikte, zorbalıktan kaçınmak için birleşmeleri gerektiğini söyleyen Kanadalı Mark Carney tarafından desteklenen dünyanın “orta ölçekli güçleri” grubunun Şenzen’e dair kaygılarını dile getirdiği yerler sadece Brüksel ve Kiev değil.
Mainichi Shimbun gazetesinin geçen haftaki bir haberine göre Japonya hükümeti, Tokyo’nun ana müttefikinin Çin ve Rusya’ya yakınlaştığı algısını yaratma riski taşıyan bu zirveye ilişkin endişelerini Washington’a iletti.
Güney Kore’de Korea Times gazetesi, karşılaştırmanın abartılı olduğunu savunmakla birlikte “Bir Başka Yalta Hayaleti” başlıklı bir başyazı yayımladı. Tayvan’da ise yeniden birleşme yanlısı Want Daily gazetesi, adanın geleceğini kendi kontrolü dışındaki müzakerelere tabi kılabilecek büyük güçler arası pazarlığa doğru bir kayış yaşanabileceği konusunda uyarıda bulundu.
Muhtemelen bu kaygılar, Şenzen’de ne yaşanırsa yaşansın ortadan kalkmayacaktır. Önümüzdeki ay Çin liderinin bu yıl bir kez ziyaret ettiği ABD’de Trump ve Şi arasında gerçekleşebilecek bir başka zirveyi de içerebilecek daha fazla büyük güç diplomasisi yolda.
Amerikan Üniversitesi Uluslararası Hizmetler Okulu profesörü Joseph Torigian, nihayetinde bu haftaki zirvenin “Şi’nin ABD ziyaretine benzer bir rol oynayabileceğini: genel atmosfere odaklanan ancak somut çıktılarda belirsiz kalan bir görüşme” olabileceğini belirtti. Üç liderin savaşları çözme veya diğer konularda büyük ilerlemeler kaydetme ihtimalinin düşük olduğunu göz önünde bulunduran Torigian, “Belki de sadece birlikte çay içerler” dedi.
