Sudan Tereyağı Çıkaramadılar, Barajdan Füze Çıkardılar!

Betul

New York Times, son raporunda İran’daki barajların konumunu füze tesisleriyle ilişkilendirerek eleştirmenlerin İran’ın altyapılarına yönelik askeri saldırılara meşruiyet kazandırma çabası olarak gördüğü saçma bir varsayım ortaya attı.

Daha önce bazılarının sudan bile tereyağı çıkardığını duymuştuk ancak barajdan füze çıkarılabildiğini görmek gerçekten yeni bir deneyim! Görünüşe göre bunu da Farsça atasözleri dağarcığına eklememiz gerekecek; ne de olsa sıradan bir şey değil, dünyanın en saygın gazetelerinden birinin yazı işlerinden çıkmış!

New York Times gazetesi yeni bir raporunda, İran barajlarının haritası ile askeri saldırılar sırasında hedef alınan bölgeleri yan yana getirerek, İran’daki baraj inşaatı ve su transferi projelerinin bir kısmının aslında füze tesislerini desteklemek amacıyla inşa edilmiş olabileceği yönünde asılsız bir varsayım ortaya attı! Böylece İran halkının içme suyu, tarım ve enerji ihtiyacını karşılamak üzere tasarlanan barajlar, bu gazetenin anlatısında gizli bir askeri ağın halkasına dönüşüyor; üstelik böyle bir iddiayı kanıtlayacak doğrudan hiçbir belge sunulmadan.

Ancak mesele yalnızca tuhaf bir varsayım veya tartışmalı bir rapor değil. Asıl sorun, New York Times gibi itibar ve etki alanına sahip uluslararası bir medya organının, birkaç coğrafi benzerlik, seçici alıntılar ve uzman tahminleriyle nasıl böyle bir tablo çizebildiğidir. Bu anlatı nerede araştırmacı gazetecilikten uzaklaşıp kamuoyu mühendisliğine yaklaşıyor? Ve en önemlisi, konu bir ülkenin hayati altyapıları ve milyonlarca insanın güvenliği olduğunda, medyanın yayımladığı şeye karşı sorumluluğu nerede duruyor?

Devamında, New York Times’ın son raporunda okuyucunun bilişsel mekanizmasını hedef aldığı en önemli gedikleri, medya ve metin tekniklerini inceleyecek ve sosyal medyadaki kullanıcı yorumlarına göz atacağız.

Coğrafi Yakınlıktan Zorlama Nedensellik İlişkisine!

New York Times raporunun ilk ve belki de en temel düşmanca safsatası, coğrafi bir benzerliği İran’da baraj inşaatı ile füze altyapılarının geliştirilmesi arasında nedensellik ilişkisi kuran bir varsayıma dönüştürmektir. Raporun temel argümanı, barajların inşa edildiği bazı bölgelerin ABD ve İsrail’in füze tesisleri yakınındaki bölgelere yönelik saldırıları sırasında vurulduğu gözleminden yola çıkıyor. Su güvenliği araştırmacısı Nima Şükri, İran barajlarının haritasını şüpheli füze hedeflerine yönelik saldırıların haritasıyla karşılaştırırken dağılım örüntülerinde bir benzerlik fark ettiğini söylemiş.

Peki bu gözlemden barajların füze tesislerini desteklemek için inşa edildiği sonucuna nasıl varılabilir? Bilimsel mantıkta iki olgunun eş zamanlılığı veya aynı mekânda bulunması, tek başına aralarında bir nedensellik ilişkisi olduğunu kanıtlamaz.

İran; çeşitli iklimlere, kurak ve yarı kurak bölgelere, geniş su havzalarına ve içme suyu, tarım, sanayi ile elektrik üretimi alanlarında farklı ihtiyaçlara sahip bir ülkedir. Baraj inşaatı ve su transferi projelerinin hayata geçirilmesi; gerekliliği, yer seçimi, çevresel etkileri ve yönetim biçimine getirilebilecek eleştirilerden bağımsız olarak ülkenin altyapı gelişim tarihinin bir parçası olmuştur. Dolayısıyla bu projelerin neden inşa edildiğinin incelenmesi, yalnızca iki haritayı karşılaştırarak değil; fizibilite belgelerine, kalkınma planlarına, su havzalarının ihtiyaçlarına, tüketim örüntülerine ve suyun transferi ile dağıtımına ilişkin verilere başvurularak yapılmalıdır.

Bu durum, medya analizinde korelasyon ile nedenselliğin birbirine karıştırılması olarak adlandırılabilecek safsatadır. Daha fazla araştırmaya zemin hazırlaması gereken bir ilk gözlem, raporun kurgusunda asılsız bir güvenlik varsayımı ortaya atmak için bir karineye dönüştürülmüştür.

Daha da önemlisi, New York Times’ın bizzat kendisi de rapor metninde, İran’ın füze programının gizliliği göz önüne alındığında füze programı ile on yıllara yayılan su altyapısı geliştirme planları arasındaki her türlü bağlantının hâlâ tahmin düzeyinde kaldığını kabul etmektedir. Buna rağmen hemen ardından bazı uzmanların kanıtları “son derece anlamlı” bulduğunu eklemektedir.

Başka bir deyişle gazete, bir yandan kesin kanıt eksikliğini kabul ederken diğer yandan “son derece anlamlı kanıtlar” gibi ifadeleri öne çıkararak okuyucunun zihninde varsayımın ağırlığını artırmaya çalışmaktadır. Bu yöntem olasılık ile gerçeklik arasındaki sınırı bulanıklaştırır; okuyucu çözülmemiş bir soruyla karşılaşmak yerine gizli bir bağlantının varlığını kabul etmeye yönlendirilir.

Başlıklandırma, Etiketleme ve Ön Kabul Telkini; Anlatı Belgeden Önce Kurulduğunda

Raporda incelenmesi gereken bir diğer yöntem ise başlık seçimi ve meselenin ilk formülasyon biçimidir. Raporun başlığı en başından itibaren okuyucuya birkaç ön kabul aktarır: Birincisi, İran barajlarının esasen açık bir neden olmaksızın inşa edildiği; ikincisi, inşa edilme motivasyonuna dair çözülmemiş bir muamma bulunduğu ve üçüncüsü, bu muammanın cevabının savaş ve askeri saldırılarda aranması gerektiği.

Burada barajların askeri işlevine dair kanıtlar sunulmadan önce meselenin aslı, okuyucunun gizli bir motivasyon arayacağı şekilde yeniden tanımlanmıştır. Bu barajların hangi ihtiyaçlar için inşa edildiği ve ilk hedeflerinin ne kadarını gerçekleştirdiği sorulmak yerine, zihinlerde gerçek amaçlarının su ve elektrik temini dışında bir şey olup olmadığı sorusu oluşturulmaktadır.

Bu tür bir formülasyon, medya çalışmalarında çerçeveleme (Framing) kavramıyla analiz edilebilir. Medya yalnızca bilgi aktarmaz; başlangıç noktasını, kelimeleri, görselleri ve verilerin sunuluş sırasını seçerek okuyucuya bir konuya hangi açıdan bakacağını söyler. Bu raporda “muamma”, “açık bir neden olmaksızın”, “gizli tesisler” ve “füze programı” gibi kelimeler yan yana getirilerek İran’daki baraj inşaatının kalkınma ve çevre meselesi olmaktan çıkarılıp bir güvenlik meselesine dönüştürülmesi amaçlanmaktadır.

Görsel de bu çerçevelemede önemli bir rol oynar. Barajlar ile füze tesisleri arasındaki olası bağlantıdan söz eden bir başlığın yanında bir baraj fotoğrafının kullanılması, daha ayrıntılar okunmadan önce bile su yapısı ile askeri işlev arasında zihinsel bir bağ kurar. Okuyucu bir baraj fotoğrafını kamu altyapısı olarak değil, gizli bir askeri ağın parçası olarak algılayabilir ve daha önemlisi bunu zihnine bu şekilde kaydedebilir.

Böylesi koşullarda “olabilir” ve “muhtemeldir” gibi fiiller anlatının kesin etkisini mutlaka engellemez. Başlık, görsel ve argüman sıralaması öyle işleyebilir ki okuyucu ihtimali kuvvetli bir gerçeklik ve hatta neredeyse kanıtlanmış bir olgu olarak algılar. İşte cümlenin sözlük anlamı ile raporun bütününün iletişimsel etkisi arasındaki mesafe tam olarak budur.

Öte yandan rapor, kamu altyapılarının anlamsal olarak militarize edilmesi denilebilecek bir başka safsatadan daha yararlanmaktadır. Barajlar ve su iletim şebekeleri tüm ülkelerde hayati altyapılar olarak kabul edilir. Bu tesisler özel koşullarda askeri açıdan da stratejik öneme sahip olabilir ancak bir altyapının stratejik önemi, askeri işlevinin kanıtlanmasıyla aynı şey değildir. Bir askeri tesisin bölgedeki su ve elektrikten yararlanma ihtimali bile baraja askeri işlev atfetmek için yeterliyse, bu mantıkla herhangi bir ülkedeki hemen her kamu altyapısı şüpheli ilan edilebilir.

Kanıt Zayıflığını Örtmek İçin Uzman İsimlerinin Kullanılması

Medya raporlarındaki en önemli ikna araçlarından biri uzmanlara ve güvenilir kaynaklara atıfta bulunmaktır. Okuyucu genellikle büyük bir gazete birkaç uluslararası uzmanın adını andığında vardığı sonucun da yeterli bilimsel dayanağa sahip olduğunu düşünür. Ancak sorun şu ki, bir uzmanın itibarı, açıklamalarının tam içeriği incelenmeden medyanın tüm anlatısının itibarına genellenemez.

New York Times raporunda su ve askeri meseleler alanında yedi uzmanla yaptığı görüşmelere değinerek ana varsayımına ağırlık kazandırıyor. Ancak raporun yayımlanmasının ardından bizzat bu uzmanlardan bazılarının tepkileri, gerçekte söyledikleri ile okuyucunun raporun genel çerçevesinden çıkardığı sonuç arasında bir uçurum olduğunu gösterdi.

Birleşmiş Milletler Üniversitesi Su Enstitüsü Direktörü ve raporda adı geçen uzmanlardan Kaveh Medeni, bu anlatıya tepki olarak şunları yazdı:

“Tahmin belge değildir; mekânsal yakınlık da nedensellik ilişkisi değildir.”

Medeni ayrıca New York Times ile yaptığı röportajdaki açıklamalarının esasen barajlar ve füzelerle hiçbir ilgisi olmadığını vurguladı.

Haritalardaki benzerlik gözlemi raporun başlangıç noktasını oluşturan araştırmacı Nima Şükri de net bir açıklamayla barajların askeri hedeflere yakınlığının inşa nedenlerini kanıtlamadığını ve onlara yönelik saldırılar için hiçbir şekilde gerekçe oluşturamayacağını belirtti. Bu açıklama, raporun anlatısının önemli bir bölümünü onun ilk gözlemi üzerine kurmuş olması bakımından bilhassa önemlidir.

Kaliforniya Üniversitesi (Irvine) su kaynakları uzmanı Emir Ağacukak da Şükri’nin tutumunu teyit ederek, barajların ve su altyapılarının sivillerin yaşamı için hayati olduğunu ve askeri saldırıların hedefi haline getirilmemesi gerektiğini yazdı. Ağacukak; coğrafi konumları veya olası stratejik önemleri ne olursa olsun bu tesislerin su temini, gıda güvenliği, enerji üretimi ve çevresel sürdürülebilirlikteki temel rollerinin göz ardı edilmemesi gerektiğini vurguladı.

Dolayısıyla burada kaynakların ödünç alınmış itibarının kullanılmasıyla karşı karşıyayız. Uzman isimlerinin varlığı rapora güvenilirlik kazandırıyor ancak uzmanlar açıklamalarından çıkarılan imalara itiraz ettiklerinde, kaynak sayısının yazarların vardığı sonucu mutlaka onayladığı anlamına gelmediği açıkça görülüyor.

Profesyonel gazetecilik; her kaynağın tam olarak ne söylediğini, varsayımın hangi kısmını doğruladığını ve hangi kısımlar hakkında kesin görüş bildirmediğini okuyucuya göstermekle yükümlüdür. Bir uzmandan iki altyapının coğrafi açıdan dikkate değer bir yakınlıkta olduğunu duyup ardından bu sözü bir projenin askeri amaçla inşa edildiği sonucuna hizmet edecek şekilde kullanmak mümkün değildir.

Bir diğer husus ise İran içinden doğrudan ve bağımsız kaynakların yokluğudur. Barajların inşa nedenlerini incelemek için proje tasarımcıları, işletme yöneticileri, İranlı su uzmanları, kaynak tahsis yetkilileri ve su tüketimi ile transferi verilerine erişimi olan araştırmacılarla görüşmek temel öneme sahiptir. İran bakanlıklarından ve kurumlarından görüş talep edip yanıt alamamak, bu saha ve belge araştırmasının yerini tutamaz.

Bağlamın Silinmesi ve Sorumluluğun Tersine Çevrilmesi

Bir diğer önemli yöntem ise bizzat askeri saldırıların kendisinin İran altyapılarını yorumlamak için bir kanıt olarak kullanılmasıdır. Raporun mantığında, saldırıya uğrayan noktalar füze tesislerinin konuşlandırıldığından şüphelenilen bölgeler olarak kabul edilmekte ve ardından barajların bu noktalara yakınlığı, askeri işlev ihtimaline dair bir karine olarak öne sürülmektedir.

Peki yalnızca bir bölgenin saldırıya uğramış olması, saldırganın o bölgedeki tüm tesislerin mahiyetine dair tespitinin doğru olduğunu kanıtlar mı?

Öte yandan rapor, anlatısının önemli bir bölümünü 2018 yılında çevre aktivistlerinin tutuklanmasına ayırmakta ve bu dosyayı da söz konusu bölgelerde askeri tesislerin varlığı varsayımının yanına yerleştirmeye çalışmaktadır. Bu bölümde Murad Tahbaz’ın, sorgucuların Hürmüzgan’daki çevre grubunun faaliyetlerine ilişkin sorularına dair anlatımına yer veriliyor. Ancak rapor, bu dosyayı barajların askeri işlevine bağlamak için bağımsız ve yeterli kanıt sunmuyor.

Bir çevre grubunun hassas bir bölgede faaliyet göstermiş olması veya güvenlik kurumlarının bu faaliyetler hakkında sorular sormuş olması, tek başına bir barajın inşa nedenine veya kullanım amacına dair hiçbir şeyi kanıtlamaz.

Bu süreçte anlatıda silikleştirilen şey ise su altyapılarının gerçek ve kamusal işlevleri ile bunlara yönelik herhangi bir saldırının sonuçlarıdır. Barajlar yalnızca harita üzerindeki yapılar değildir; içme suyu temini, tarım, elektrik üretimi, su akışının kontrolü ve günlük yaşamda hayati rol oynarlar. Bu tür altyapıların zarar görmesi, etkisi saldırının gerçekleştiği yerin çok ötesine uzanacak bir dizi insani ve ekonomik sonucu tetikleyebilir.

Bu açıdan bakıldığında, savaş koşullarında açık kanıtlar sunmadan barajlar hakkında askeri varsayımlar ortaya atmak, olası saldırı hedeflerinin niteliğine dair kamuoyu algısının değişmesine hizmet edebilir. Okuyucu bir sivil altyapının füze programına hizmet ediyor olabileceğini defalarca duyduğunda, onun hedef alınma tehlikesine karşı duyarlılığı azalır. İşte tam olarak bu mekanizma, hayati altyapıların hedef alınmasının söylemsel olarak normalleştirilmesi olarak tanımlanabilir.

not: bu analiz mehrnews.ir sitesinden alınarak tercüme edilmiştir.

Bu Haberi Paylaş
Yorum Bırakın