ABD’nin «İkinci Yalta» Oluşturma Çabası Sonuçsuz Kaldı

Betul

Bazı uzmanlar ABD, Çin ve Rusya liderlerinin görüşmesinin ardından İran üzerindeki baskıların artması ihtimalinden söz ederken; İran ve stratejik müttefiklerinin ortak bildirisi tüm spekülasyonlara son noktayı koydu ve Donald Trump’ın yeni bir «Yalta» yaratmaya muktedir olmadığını gösterdi.

Donald Trump, Vladimir Putin ve Şi Cinping’in Çin’in Şenzen kentindeki görüşmesinin resmen duyurulmasının ardından bazı analistler «Yalta Konferansı» hatırasını yeniden canlandırdı ve bu görüşmelerin de küresel düzenin değişmesine ve İran’a karşı adımlar atılmasına yol açabileceğine inandı.

Yalta Konferansı, Şubat 1945’te, İkinci Dünya Savaşı’nın son günlerinde üç büyük müttefik gücün —ABD, İngiltere ve Sovyetler Birliği— liderlerinin katılımıyla Kırım Yarımadası’ndaki Yalta şehrinde düzenlenen, 20. yüzyılın en önemli siyasi zirvelerinden biriydi.

ABD, İngiltere ve Sovyetler Birliği liderleri «Franklin Roosevelt», «Winston Churchill» ve «Josef Stalin» bu toplantıda yer aldı. Bu üç lider Yalta’da, Hitler’in yenilgisinin ardından yeni dünya düzeninin şekillenmesi üzerine müzakereler yürüttü ve birbirleriyle anlaşmalara vardı.

Almanya’nın bölünmesi, Doğu Avrupa’nın geleceğine dair görüşmeler, Birleşmiş Milletler’in kurulması ve Sovyetler Birliği’nin Japonya’ya karşı savaşa girmesi, Yalta görüşmelerinin en önemli sonuçları arasındaydı. Bu konferans başka bir açıdan da önem taşıyordu; o da «İran» konusunun bu üç gücün masasındaki en önemli meselelerden biri olmasıydı.

Yalta Konferansı’ndan onlarca yıl sonra, şimdi Rusya, Çin ve ABD liderleri ilk kez aynı masa etrafında oturup birbirleriyle görüşecekti. Tam da bu mesele, «Yalta» hadisesinin tekrarlanacağına dair spekülasyonları artırmıştı.

Bu zirve, Hürmüz Boğazı’nda ABD-İran geriliminin sürdüğü, Rusya-Ukrayna savaşının zirveye ulaştığı ve Tayvan meselesi ile Washington’ın bu adaya verdiği desteklerin Çin ile ABD arasında anlaşmazlık konusu olmaya devam ettiği bir ortamda gerçekleşiyordu.

Böyle bir ortamda, bu görüşmelerin sonuçlarının ABD’nin İran’a karşı yürüttüğü savaşın gidişatını etkilemesi öngörülüyordu. Uzmanlar, Trump’ın bu görüşmede Çin ve Rusya’yı İran ile müzakere sürecinde daha ciddi arabuluculuk yapmaya teşvik etmeye çalışabileceğini tahmin ediyordu.

Bu öngörüler, Reuters’ın üst düzey bir ABD’li yetkiliye dayandırarak Trump’ın üçlü görüşmede ABD ve İsrail’in İran’a karşı yürüttüğü savaşı da gündeme getireceğini açıklamasının ardından daha da güçlendi. Rusya ve Çin öteden beri İran’ın siyasi ve ekonomik müttefikleri sayılıyor ve bu durum söz konusu görüşmenin önemini iki katına çıkarmıştı.

Tüm öngörüler boşa çıktı

Yapılan tüm spekülasyonlara rağmen, Trump, Putin ve Şi zirvesinin sonuç bildirisi pek çok kişiyi şaşırttı. Bu bildiride İran veya Ukrayna’nın adına hiçbir atıfta bulunulmadı.

  • Birleşmiş Milletler yapısının reforme edilmesi;

  • Petrol ürünlerinin üretiminin ve arzının artırılması;

  • Devlet yetkililerinin uluslararası yargı kurumları karşısındaki dokunulmazlığının vurgulanması;

  • Nükleer risklerin azaltılması ve nükleer silahların yayılmasının önlenmesi bu bildirinin temel eksenleri arasında yer aldı.

Şenzen zirvesinin yapılmasından tam bir gün önce Rusya ve Çin, İran ile yayımladıkları ortak bildiride bu müttefiklerine desteklerini vurguladı. Üç ülke çarşamba günü yayımladıkları bildiride İran’a yönelik askeri saldırganlıkları reddederek, İran’ın nükleer tesislerindeki denetimlerin yeniden başlamasının yalnızca İran’a yönelik tehditlerin ve askeri eylemlerin sona ermesinin ardından mümkün olduğunu vurguladı.

Üç ülke, saldırgan eylemlerden kaynaklanan nesnel engelleri göz önünde bulundurmaksızın güvence denetimlerinin koşulsuz uygulanmasında ısrar edilmesinin, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) İran’daki doğrulama faaliyetlerinin tam olarak yeniden başlamasına yardımcı olmayacağını belirtti.

İran, Rusya ve Çin; olağanüstü ve karmaşık koşullara rağmen İran’ın 2026 yılında Buşehr Nükleer Santrali’nde Ajans’ın planlanmış tüm denetimlerini gerçekleştirmesine izin verdiğini ve bunun Genel Direktör’ün raporuna da yansıdığını hatırlattı.

Bu bildiri, ABD’nin UAEA müfettişlerinin İran’a geri dönmesini şiddetle talep ettiği bir dönemde yayımlandı. Pek çok uzman, Washington’ın İran’ın yaklaşık 400 kilogramlık yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyumunun tutulduğu yere dair bilgi peşinde olduğuna ve ne pahasına olursa olsun İran’ın bu stoklara erişimini engellemeye çalıştığına inanıyor.

Nihayetinde Çin, ABD ve Rusya liderlerinin bir buçuk saat süren zirvesi, İran’a karşı savaş veya Ukrayna savaşı üzerinde somut bir sonuç doğurmadan sona erdi.

Bazı analistlere göre bu zirve kayda değer pek bir kazanım sağlamadı ve Rusya ile Çin zirvenin gerçek kazananları oldu. ABD’deki Brookings Enstitüsü’nde Çin dış politikası uzmanı olan Patricia Kim, «Bu zirvede göz alıcı kazanımların olmaması Çin’in çıkarlarıyla uyumlu olabilir; zira Pekin ev sahipliği yapma ve güçleri bir araya getirme rolünün ötesine geçmeye istekli değil» vurgusunu yaptı.

Öte yandan Avrupa’nın Rusya’yı yalnızlaştırma çabaları da sonuçsuz kaldı ve Ruslar Şenzen zirvesi sürecinde yeniden büyük güçler diplomasisinin merkezinde yer aldı; bu durum kendi başına Moskova açısından sembolik bir zafer sayılıyor.

Bu Haberi Paylaş
Yorum Bırakın