Trump’ın taviz vermekten tehdide yönelik ani dönüşü, ABD ve İran müzakerelerinin sonunu getirdi. Artık limanların ablukaya alınması, ikmal hatlarının kesilmesi ve İran’ın petrol ihracatının engellenmesi müzakerelerin yerini almış durumda; Tahran ve Washington için bir kumar niteliği taşıyan ancak kısa vadede kârı ABD ile Fars Körfezi’nin petrol zengini ülkelerine giden bir strateji.
Çinli Phoenix TV’nin kıdemli yazarı ve medya stratejisti Tang Bohu, ablukanın Washington için kârlı bir çıkmaza dönüştüğüne inanıyor.
ABD ve İran müzakerelerinde büyük bir dönüşüm yaşandı. Amerika Birleşik Devletleri ve İran bir kez daha tutumlarını değiştirdi ve daha önce «gelecek hafta Doha müzakereleri» olarak öngörülen süreç artık tamamen ortadan kalktı.
Trump sosyal medyada yayımladığı bir mesajda arabuluculukların ölüm fermanını fiilen ilan etti: «İran ile bir anlaşmaya ihtiyacımız yok. O dönem çoktan geçti. Onların parası elimizde; yüzlerce milyar dolar. Boğazları da elimizde!»
Trump aynı mesajda, JD Vance’in İran dosyasından alındığını ve Minnesota, Kaliforniya ile Illinois eyaletlerindeki geniş çaplı yolsuzluklarla ilgilenmekle görevlendirildiğini duyurdu.
Ancak yalnızca 72 saat geriye gidersek tamamen farklı bir hikâyeyle karşılaşırız; ibrenin müzakerelerden yana döndüğü bir hikâye.
Ara seçimlerdeki ağır yenilginin ardından Trump, İran’a bir dizi pratik taviz önerisinde bulundu.
Katar’ın iki aşamalı planını kabul etti ve artık «önce nükleer müzakere, sonra yaptırımların kaldırılması» formülünde ısrar etmedi. Yeni plana göre ABD ilk gün liman ablukasını kaldıracak, İran’ın dondurulmuş varlıklarının bir kısmını serbest bırakacak ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı müfettişlerinin saldırıya uğrayan nükleer tesisleri ziyaret etmesine izin verecekti. İran da ikinci gün boğazı yeniden açacaktı.
Ne savaş ne barış durumu görünüşe göre Trump için keyif verici
Washington ayrıca İran’ın zenginleştirilmiş uranyumunun Rusya’ya veya başka ülkelere nakledilmesi talebinden de vazgeçti ve hatta müzakerelerin tam yetkisini barış yanlısı bir isim olan JD Vance’e devretti.
Arabulucu çevrelere göre ABD’nin şartları fiilen İran’ın taleplerine olabildiğince yaklaşmıştı.
Ancak Muhsin Rızai’nin yanıtı gecikmedi: Müzakere haberi «yalandır»; Vance’in kendisiyle görüşmeyi planladığı iddiası da «yalandır». Tahran’ın bakış açısına göre ABD, İran’ın yedi şartını kabul etmediği sürece ortada hiçbir müzakere olmayacaktır.
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio da bunun ardından onay mührünü vurarak İran’ın taleplerini kabul edilemez olarak nitelendirdi. Rubio, yakın gelecekte hiçbir ilerleme beklenmemesi gerektiğini söyledi.
Trump, karşı tarafın yalnızca zafer peşinde olmadığı, aynı zamanda kendisini tamamen itibarsız ve yenilmiş göstermek istediği sonucuna vardı; böylece müzakereler çöktü.
Bununla birlikte kamuoyu önünde «ilk kimin göz kırptığına» dair anlatı savaşı henüz yeni başladı.
⭕ Üçüncü yol: Elde yalnızca tek bir kart kaldığında, sonuna kadar bastırmak gerekir
Ne müzakere, ne savaş.
Trump, Rubio ve Bessent’in uzun süredir zeminini hazırladığı üçüncü bir yolu seçti: Abluka ile İran ekonomisini boğulma noktasına getirmek, Devrim Muhafızları’nın güçlerine maaş ödeme imkânını kesmek ve rejimi içeriden çökmeye zorlamak.
Şu anda ABD ordusu neyle meşgul? 7 Kasım’da ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM), görevi İran’ın kara ikmal hatlarını kesmek olan Demir Kapı Görev Gücü’nün kurulduğunu duyurdu. Böylece deniz ablukasının yanında İran’ın etrafına karadan da boğucu bir çember çekiliyor.
Aynı gün İran, Umman Körfezi’nde uyarıları dikkate almayan «Huda» adlı kargo gemisinin kıç tarafına ateş açtı. Bu gemi, ablukanın başlamasından bu yana devre dışı bırakılan beşinci deniz aracı ve geri dönmeye zorlanan yüz kırk yedinci gemi oldu.
Elbette bu yolun maliyetleri de var. ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, İran’ın tehditlerinin ardından ve Wall Street Journal fotoğrafları ile coğrafi konum belirleme yöntemleri kullanılarak ev adresinin tespit edilmesi üzerine Georgetown’daki evini terk ederek bir askeri üsse taşındı.
Ancak görünüşe göre geri adım atmaya niyeti yok. «Ekonomik dışlama operasyonu» ve «tarihin en ağır yaptırımları» ilerlemeye devam ediyor ve İran, 3 Şehriver’den bu yana hiçbir petrol tankerine tek bir damla bile petrol yüklemedi.
Bu, «ne savaş, ne barış» durumunda kimsenin masaya koymak istemediği o faturadır. Bu süreçte kan kaybeden tek bir taraf var: İran.
Ne savaş ne barış durumu görünüşe göre Trump için keyif verici
⭕ Abluka ekonomisi: Kim acı çekiyor ve kim para sayıyor?
İran’ın petrol üretimi haziran ayında günlük 3,3 milyon varile ulaşıyordu; ancak depolama tanklarının dolması nedeniyle üretimi 2,2 milyon varile düşürmek zorunda kaldı. Bu rakamın kasım ayına kadar günlük bir milyon varilin altına gerilediği tahmin ediliyor.
Petrol kuyusu, istediğiniz zaman kapatıp tekrar açabileceğiniz bir su musluğu değildir. Yıpranma ve jeolojik karmaşıklık nedeniyle defalarca kapatılan karbonatlı petrol rezervuarları, her seferinde eskisinden daha zor üretim döngüsüne geri döner. Ablukanın sürdüğü her ay, İran’ın çıkarma kapasitesinin ve vergi tabanının bir kısmı kalıcı olarak zarar görüyor.
Buna ulusal para biriminin dörtte bir oranında değer kaybetmesini ve yüzde 90’lık enflasyonu da eklediğinizde büyük bir kumarla karşı karşıya kalırsınız; İran’ın müzakere masasındaki konumunu korumak uğruna ulusal ekonomisinin hayati şah damarlarını tehlikeye attığı bir kumar.
Ancak boğazın öte yakasında abluka, kâr üreten bir varlığa dönüşmüş durumda.
Trump’ın bu mesajı yayımladığı gün Brent petrolün fiyatı yüzde 3 artarak varil başına 96 dolara yükseldi. Oysa ondan önceki 10 gün boyunca barış ve müzakere umudu petrol fiyatlarını yüzde 24 aşağı çekmişti. Analistlerin vardığı sonuç net: İran petrolü piyasaya giremediği sürece petrol fiyatları yüksek kalmaya devam edecek.
Ve petrol fiyatları yüksek kaldığında, ExxonMobil’in 2026 yılı hisse başına kârının neredeyse iki katına çıkması bekleniyor. Chevron da üçüncü çeyrekte 9,9 milyar dolar kâr elde etti; geçen yılın aynı dönemindeki kârının neredeyse üç katı olan bir rakam.
Ne savaş ne barış durumu görünüşe göre Trump için keyif verici
Fars Körfezi kıyısındaki ülkelerin tutumu da her şeyi anlatıyor. Katar, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Bahreyn ve Kuveyt; hepsi Trump’a mevcut durumun korunmasını ve tarihin en büyük deniz ablukasının sürmesini tercih ettiklerini söyledi.
Allianz şirketinin tahminine göre savaş, Fars Körfezi ülkelerine 200 milyar dolardan fazla fiziki hasar verdi. Ancak artan petrol fiyatları yoluyla bu hasarın telafi edilme hızı, hasarın kendisinden daha yüksek oldu.
Özetle, zorla üretim döngüsünün dışına çıkarılan her bir varil İran petrolü, Amerikan petrol şirketlerinin üç aylık kârına ve Fars Körfezi prenslerinin bütçe fazlasına dönüşüyor.
Bir tarafın acısı karşı tarafın ekonomik kârına dönüştürülebildiğinde, barış artık apaçık bir tercih olmaktan çıkar; hissedarların kabul etmesi için ikna edilmesi gereken ticari bir karara dönüşür.
İşte bu yüzden «ne savaş, ne barış» durumu ABD için esasen bir çıkmaz değil; rahat ve kârlı bir tür dengedir.
⭕ İran neden geri adım atmıyor: Kumar ve zaman
Bu arada Tahran’ın hesabı da zaman ekseninde dönüyor.
İran yedi şartından taviz vermiyor, herhangi bir müzakerenin varlığını alenen inkâr ediyor ve her gün boğazda gemilere yönelik saldırılara dair yeni bir haber yayımlanıyor. İran askeri sözcüsü, ülkenin bu çıkmaz döneminde askeri kabiliyetlerini ve savunma sanayisini yeniden inşa ettiğini öne sürüyor. Devrim Muhafızları da yeni yer altı füze şehirlerini ve füze menzillerine ilişkin kısıtlamaların kaldırıldığını duyuruyor. Bessent’in yer değiştirmesi bile tek başına tehditlerin işe yaradığının bir göstergesi.
İran’ın kumarı, Demokratların çoğunlukta olduğu Kongre’nin göreve başlayacağı 3 Ocak gelene kadar zaman kazanmak ve Washington’da kendisi adına ablukayı kaldıracak birilerini bulmak; ya da baskı önce Amerikalı seçmenlere yansıyana ve ABD bu durumu sürdürmekten İran’dan daha önce yorulup çaresiz kalana dek sabretmektir.
Ancak bu inatçılığın maliyeti kalıcıdır. İran bu kumarı kazansa dahi bundan ötürü tek bir dolar bile fazla kazanmayacak; buna karşılık petrol sahalarının üretim kapasitesinin büyük bir kısmını ve onlarca yıllık ihracat gelirini sonsuza dek kaybedecektir.
Şimdi yeniden Trump’ın o açık cümlesine dönelim: «Onların parası elimizde; boğazları da elimizde.»
Dokuz aylık savaş, kimsenin beklemediği bir sonuç doğurdu. Askeri açıdan iki taraftan hiçbiri diğerini yok edemiyor; müzakere masasında ise hiçbiri ilk oturan taraf olmaya yanaşmıyor.
Geçici ve gelip geçici bir araç olması beklenen abluka, karşı tarafın acı ve ıstırabını otomatik olarak uygulayan tarafın kârına dönüştürebilmesi nedeniyle artık Washington’ın vazgeçmek istemediği bir araca dönüşmüş durumda.
«Ne savaş, ne barış» hem Tahran hem de Washington için büyük bir kumardır; ancak bu kumarın eninde sonunda bir hesaplaşma günü olacaktır.
Not: bu analiz tahririeh.ir sitesinden alınarak tercüme edilmiştir
