İran, bölgesel denklemlerin salt büyük güçlerin müzakere odalarında belirlenemeyeceğini gösterdi.
Terörist ABD rejiminin başkanı Donald Trump, Çin’in Şenzen kentinde Vladimir Putin ve Şi Cinping ile gerçekleştirdiği üçlü görüşmenin ardından sosyal medya hesabında bir görsel paylaştı; bu görselde kendi fotoğrafını Rusya ve Çin devlet başkanlarının yanına, 1943 yılındaki tarihi Tahran Konferansı’nın fotoğrafının karşısına yerleştirerek «Büyük güçler; 1945, 2026» ifadesini kullandı. Elbette seçilen görsel Tahran Konferansı’na aittir ve 1945 yılında Kırım Yarımadası’ndaki Yalta şehrinde başka bir konferans düzenlenmiştir; bu da muhtemelen Trump’ın görsel ve tarih seçiminde de yanıldığını göstermektedir.
Trump bu benzerlik kurgusunu kullanarak son zirve ile İkinci Dünya Savaşı’nın galip güçlerinin liderlerinin yeni dünya düzenini çizmek için yürüttüğü müzakereler arasında tarihsel bir kıyas oluşturma peşindeydi ve kendisini yeni dünya düzeninin mimarlarından biri olarak sunmaya çalışıyordu; ancak bu tarihsel temsil, Trump’ın kendisi hakkında sunmaya çalıştığı görüntünün aksine önemli çelişkiler barındırmaktadır.
1 — Muhammed Rıza Pehlevi’nin haberi olmaksızın gerçekleştirilen Tahran Konferansı’nda ABD, İkinci Dünya Savaşı’nın galip güçlerinden biri olarak Sovyetler Birliği ve İngiltere’nin yanında masaya oturmuş ve savaş sonrası dünyanın kaderine dair kararlar almıştı; oysa 2026 karesinde ABD, kendi iki stratejik rakibinin yanında öyle bir konumda yer aldı ki, İran ile girdiği son savaş kendisine beklediği siyasi ve askeri kazanımı sağlamakla kalmadı, bölgesel ve uluslararası denklemleri de ABD’nin konumunun aleyhine değiştirdi ve işin şu ana kadarki kısmında ABD savaşın mağlubu sayılıyor; bu açıdan Trump’ın büyük güçler karesinde yer alması, ABD’nin yitirilen otorite imajını yeniden inşa etmeye yönelik bir çaba olarak değerlendirilebilir.
Gerçekte Tahran Konferansı dönemin hükümetinin ve bizzat Şah’ın haberi olmaksızın, bu üç ülkenin liderlerinin Tahran’daki Sovyet Büyükelçiliği’nde bir araya gelmesiyle yapılmış ve İkinci Pehlevi bu hadiseden onların varlığının ardından haberdar olmuş, hatta kendisine ikili görüşme izni dahi verilmemişti; oysa Şenzen Konferansı’nda İran yalnızca masada yer almamakla kalmadı, mevcut küresel koşullardaki en belirleyici unsur olan bir «gaip» konumundaydı ve İran savaşı ABD seçimlerinin sonucunu dahi Trump’ın aleyhine sonuçlandırabildi.
2 — Bu görsel çelişkinin bir diğer göstergesi de Trump’ın, İran ile savaşı çözüme kavuşturmak için üçlü zirve kapasitesini kullanamamasıydı; ABD başkanı bu görüşmeden önce İran meselesini Çin ve Rusya liderleriyle gündeme getirme arzusundan söz etmiş ve bu iki ülkenin Tahran ile ilişkileri göz önüne alındığında savaşın sona erdirilmesi yolunda rol üstlenmeleri beklenmişti.
Bununla birlikte ne zirvenin ortak sonuç bildirisinde İran savaşına atıfta bulunuldu ne de Pekin ile Moskova’nın bu konuda Washington’a yardım edeceğine dair bir mutabakat işareti elde edildi; nitekim Trump hedeflerini ilerletmek için büyük güçlerin kapasitesinden yararlanma arayışındayken, Şenzen zirvesi İran ile savaş gibi önemli bir dosyada kendisine somut bir kazanım dahi sağlayamadı.
Bir diğer çelişki ise Tayvan meselesine dayanıyor; Çin her zaman Tayvan’ı kendi topraklarının bir parçası olarak görmüş ve ABD’nin bu adanın bağımsızlığına karşı çıkmasını Washington ile ilişkilerindeki temel taleplerinden biri haline getirmişti; ABD ise Çin’e baskı uygulamak için Tayvan kartını kullanıyordu, ancak Trump bu zirvede ABD’nin Tayvan’ın bağımsızlığını desteklemediğini açıkladı; Pekin’in bu dosyadaki hassasiyetlerinin gözetilmesi gerekliliğine yaptığı vurguyla yan yana düşünüldüğünde, bu durum Çin’in ABD üzerindeki baskısının arttığının bir göstergesiydi.
3 — Nükleer konu da bu çelişkinin ortaya çıktığı alanlardan biriydi. ABD’nin İran ile yürüttüğü son savaş sırasında nükleer kapasite meselesini baskı ve eylemlerini meşrulaştırma eksenlerinden birine dönüştürdüğü bir ortamda, Şi Cinping Trump ve Putin ile yaptığı görüşmede nükleer silahların ortadan kaldırılmasına doğru ilerleme gerekliliğini vurguladı; Çin liderinin nükleer silahların kaldırılması fikrini ortaya atması, hâlâ nükleer caydırıcılığa ve üstünlüğe dayanan ABD politikası karşısında siyasi önem taşımaktadır; özellikle de nükleer silahların ve bunlarla bağlantılı tehditlerin, İran ile savaş denklemlerinde ABD’nin stratejik baskı araçları arasında yer aldığı dikkate alındığında.
4 — Trump’ın paylaştığı görselin bileşimi, başka bir jeopolitik mesaj da taşımaktadır; bu karede yükselen doğu gücünün temsilcisi olarak Çin ve Avrasya gücü olarak Rusya ABD başkanının yanında yer aldı, ancak Avrupa, uluslararası sistemdeki tarihsel ve ekonomik konumuna rağmen bu görselde yer almıyor; bu yokluk, Avrupa’nın küresel güç denklemlerindeki rolünün azalmasının ve bazı yeni güvenlik ile siyasi düzenlemelerde marjinalleşmesinin bir yansıması olarak görülebilir; nitekim Trump bu görselle yalnızca üç kutuplu bir düzenden söz etmekle kalmadı, aynı zamanda üstü kapalı biçimde Avrupa’nın konumunu da küresel karar alma merkezinin dışına çıkardı; bu husus, son üçlü zirvenin ardından Yalta kalıbının barış getiremeyeceği uyarısında bulunan ve Avrupa’nın kaderinin o dönemdeki gibi belirlenmesine izin vermeyeceğini söyleyen Almanya Şansölyesi tarafından da eleştirildi.
5 — Ancak 1945’teki Yalta ve Tahran kareleri ile 2026 karesi arasındaki belki de en önemli fark, bu iki denklemdeki «gaip ülkelerin» konumuna dayanıyor. İkinci Dünya Savaşı’nın sonunda pek çok milletin ve bağımsız ülkenin kaderi, büyük güçlerin müzakerelerinde doğrudan yer almaları olmaksızın belirlendi ve Yalta ile Tahran anlaşmaları savaş sonrası düzenlemelerin şekillenmesinde ve nüfuz alanlarının paylaşılmasında rol oynadı; oysa son savaşın denklemlerinde, Trump’ın görselinde ve Şenzen’deki üçlü masada bulunmayan bir ülke olarak İran, gelişmelerin belirleyici aktörlerinden birine dönüştü.
Başka bir ifadeyle, büyük güçlerin kapalı kapılar ardında başkalarının kaderine dair karar verebileceği yönündeki geleneksel dünya düzeni tasavvurunun aksine, son gelişmeler bağımsız aktörlerin iradesinin ve kapasitesinin de büyük güçlerin hesaplarını sınırlamalarla karşı karşıya bırakabileceğini gösterdi.
Trump’ın kurguladığı görüntü, yeni bir dünya düzeninin şekillendiğinin kesin bir yansıması olmaktan ziyade, ABD’nin böyle bir düzendeki gerçek konumunun bir göstergesidir; Trump kendisini savaş sonrası düzenin Roosevelt’inin yerine koymak istiyor, ancak 1945 yılının aksine bu kez ABD tartışmasız bir galip gücün konumunda değil, aksine Çin ve Rusya’nın da aralarında bulunduğu rakiplerinin konumlarını sağlamlaştırdığı bir durumda yer alıyor ve İran gibi bağımsız bir aktör ile bölgesel bir güç, bölgesel denklemlerin salt büyük güçlerin müzakere odalarında belirlenemeyeceğini göstermiştir.
