CENTCOM’un “Demir Kapı” projesi, Trump’ın “Çelik Duvar”ından sonra bu kez sadece İran’ı değil, İran’ın komşu ülkelerle olan ortak çıkarlarını da hedef alıyor.
ABD Ordusu Merkez Komutanlığı (CENTCOM), İran’a yönelik deniz ablukasının başlamasından 183 gün sonra, İran’ın kara sınırlarından ve Hazar Denizi’nden geçen sevkiyatları aksatmak amacıyla bir çalışma grubu oluşturma planını açıkladı.
CENTCOM daha önce, ateşkesten sadece 9 gün sonra İran’ın katılımıyla 66 gün süren deniz ablukasını başlatmıştı. Söz konusu komutanlık, yeni projenin açıklandığı ana kadar 117 günün geride kaldığı ablukayı 14 Temmuz’dan itibaren yeniden başlattı.
Trump’ın «Çelik Duvar»ının Başarısızlığı
Trump’ın defalarca “Çelik Duvar” olarak nitelediği deniz ablukası, İran ekonomisini içeriden çökertmek amacıyla tasarlanmıştı; öyle ki ABD Hazine Bakanı Scott Bessent bu hedefi gerçekleştirmek için birkaç kez son tarih belirlemiş, ancak bunların hiçbiri gerçekleşmemişti.
Bessent geçen yıl Şubat ayı sonlarında deniz ablukası başlamadan önce, İran’ın petrol ihracatını günde 100 bin varile düşürmeleri halinde bu ülkenin ağır bir ekonomik krizle karşı karşıya kalacağını söylemişti. Bessent bu yıl Eylül ayının ortalarında ise şöyle bir açıklamada bulunmuştu: “İran’ı ekonomik olarak dize getireceğiz.”
Bessent 27 Eylül’de İran ekonomisinin iki hafta içinde çökeceği vaadinde bulundu; ancak bu hedef de gerçekleşmedi. Şimdi İran üzerindeki baskıyı artırmaya yönelik yeni projenin başlatılması, Washington’ın önceki eylemlerinden istediği sonucu alamadığını göstermektedir.
İran’ın Kozları
İran’ın jeopolitik konumu; Hazar Denizi’nde yaklaşık 740 kilometrelik kıyı şeridine ve yedi komşu ülkeyle 5 bin 894 kilometrelik kara sınırına sahip olması nedeniyle son derece kayda değer stratejik kapasitelere ve karmaşıklığa sahiptir.
Bu coğrafi konum sadece topraksal bir avantaj değil, aynı zamanda bölgesel ve uluslararası denklemlerde belirleyici rol oynayan tarihi, kültürel, dini, sosyal ve ekonomik bağların bir bütünüdür.
Stratejik açıdan bakıldığında ABD, İran’a yönelik hedeflerini gerçekleştirmek için savunma ve güvenlik unsurlarıyla yüzleşmenin yanı sıra, İran’ın komşu ülkelerle olan ilişkilerinin karmaşıklığını da hesaplarına dahil etmek zorundadır.
Bölgesel rekabetler, kültürel ve dini ortaklıklar, tarihi bağlar ve özellikle İran ile komşuları arasındaki karşılıklı ekonomik bağımlılıklar; Washington’ın azami baskı politikalarının karşısında bir dizi yapısal kısıtlama oluşturmaktadır.
Bu arada, İran’ın çevre ülkelerle olan ekonomik dayanışması ve karşılıklı bağımlılığı, etkili ve kapsamlı bir kara ablukasının oluşmasının önündeki en önemli engellerden biri sayılmaktadır. Çünkü İran ile ekonomik ilişkilerin kesilmesi veya geniş çapta kısıtlanması, Tahran için mutlaka tek taraflı bir maliyet yaratmayacak, aksine komşu ülkeler için de bir dizi ekonomik, sosyal ve hatta güvenlik sonuçlarını beraberinde getirebilecektir.
Bu açıdan bakıldığında, söz konusu ülkelerin İran ile ilişkileri kesmek yönündeki her türlü dış talimat veya baskıya tamamen uyması, onların kendi milli çıkarları, iç istikrarları ve ekonomik mülahazaları ile çelişebilir.
Dolayısıyla İran’ın siyasi coğrafyası ve bölgesel ilişkilerinin karmaşık ağı, ülkenin resmi sınırlarının ötesinde bir tür stratejik derinlik yaratmıştır.
Başka bir deyişle İran, sadece kendi coğrafi sınırlarıyla tanımlanmamakta; aksine bölgesel ortak çıkarlar ve karşılıklı bağımlılıklardan oluşan bir ağ ile kenetlenmektedir. Bu ağın görmezden gelinmesi, İran’a yönelik her türlü kapsamlı baskı stratejisini ciddi kısıtlamalarla karşı karşıya bırakır.
Bu karşılıklı bağımlılığı somut olarak anlamak için Pakistan ve Irak örneklerine bakılabilir.
Pakistan, enerji kaynaklarının kıtlığı, özellikle de doğal gaz nedeniyle İran ile enerji iş birliğine kayda değer bir bağımlılık duymaktadır; öyle ki sınır mübadelelerindeki aksama yakıt pazarını, LPG fiyatlarını ve hanelerin geçimini etkileyerek sosyal huzursuzluğa zemin hazırlayabilir.
Böyle bir durum, İran ile ekonomik ilişkilerdeki her türlü aksamanın sadece Tahran için ekonomik sonuçlarla sınırlı kalmayacağını, aynı zamanda ekonomik maliyetleri komşu ülkelere aktararak geçim baskısı, kamuoyu memnuniyetsizliği ve hatta sosyal ve siyasi gerilimler yaratabileceğini göstermektedir.
Irak da komşu bir ülkenin kamuoyu ve iç denklemleri üzerinde İran ile ilişkilerin doğrudan etkisine dair açık bir örnektir.
Irak da bu karşılıklı bağımlılığın açık bir örneğidir.
Hava kısıtlamaları ve İran ile sınır kapılarının kapatılması, vatandaşların ticari ve geçimsel çıkarlarına zarar vermesinin yanı sıra halk protestolarını da beraberinde getirdi.
Şimdi Misan vilayetinde, Çezabe (el-Şeyb) Sınır Kapısı’nın yeniden açılması talebi, sivil itaatsizlik tehdidine ve yolların kapatılmasına yol açtı. Bu gelişmeler, İran ile ekonomik ilişkilerin aksamasının komşu hükümetler için de sosyal ve siyasi bir sınava dönüşebileceğini göstermektedir.
Stratejik Önceliğe Odaklanma
İran, ABD’nin ekonomik baskılarının etkisini azaltmak için komşu ülkelerle ekonomik dayanışmayı güçlendirmeyi stratejik önceliklerinden biri haline getirmelidir; zira sınır ticaretini ortak bir ekonomik ve geçimsel avantaja dönüştürmek, bu ülkelerin ABD baskılarına uyma maliyetini artırmaktadır.
