Washington’ın Irak ile İran arasındaki ekonomik ilişkileri kısıtlamaya yönelik son hamlesi, ABD’nin bir yandan Bağdat ile ikili iş birliğini genişletmek isterken diğer yandan onu kendi politikalarına zorlamasıyla ortaya çıkan açık bir çelişkiyi gözler önüne seriyor.
ABD merkezli Quincy Sorumlu Devlet Yönetimi Enstitüsü, yayımladığı bir makalede Washington’ın Irak’ın İran ile olan ekonomik bağlarını sınırlandırma girişimlerinin, ABD’nin Bağdat’a yönelik yaklaşımındaki ciddi tutarsızlığı ortaya çıkardığını yazdı.
Makaleye göre Washington, güçlerini Irak’tan çektikten sonra bu ülkeyle daha geniş kapsamlı bir ikili ortaklık kurmaya çalışırken, aynı zamanda Bağdat’a Tahran ile olan cepheleşmesinin bir parçası olması yönünde baskı yapmaya devam ediyor. Bu politika, Washington’ın zayıflatmayı hedeflediği Irak içindeki siyasi güçleri bizzat güçlendirme riski taşıyor.
Irak Dışişleri Bakanı Fuad Hüseyin, 8 Kasım’da yaptığı açıklamada, ABD Hazine Bakanlığı’nın İran ile olan iki sınır kapısı dışındaki tüm geçişlerin kapatılmasını talep ettiğini ifşa etti. Bu talep, Donald Trump’ın olası yeni çatışmalarda İran adına hareket etmeleri halinde Iraklı silahlı grupları hedef alacağına dair tehditlerinin ardından gündeme geldi. Daha önce Ekim ayında ABD Hazine Bakanlığı, İran yaptırımlarının delinmesini kolaylaştırdığı ve silahlı örgütleri desteklediği suçlamasıyla bir Irak bankasına yaptırım uygulamıştı. Önceki adımlarda da Irak petrol endüstrisini kötüye kullandığı iddia edilen milis komutanları ve şahıslar hedef alınmıştı.
Buna rağmen İran, hem coğrafi konumu hem de iki ülke arasındaki yakın tarihi ve dini bağlar neticesinde Irak’ta kalıcı bir nüfuza sahip olmayı sürdürüyor. Ancak bunların hepsinden daha önemli olan mesele güvenliktir.
Irak, Washington’ın İran Karşısındaki Askeri Kalesi Olamaz ve Olmak İstemiyor
Irak, İran karşısında Washington’ın —veya esasında başka herhangi bir ülkenin— askeri kalesine dönüşemez ve dönüşmek de istememektedir. İran’ın fiilen ABD baskısına göğüs gerdiği mevcut savaş ortamında, bu görüş Bağdat’ta her zamankinden daha fazla yerleşmiş durumdadır.
ABD, önceki Irak hükümetleri döneminde de ülkeyi İran’dan uzaklaştırmaya çalışmış ancak başarılı olamamıştı. Son girişim ise mevcut Irak Başbakanı Ali el-Zeydi’nin ticari geçmişi ve dış politikadaki son derece pragmatik (al-verci) yaklaşımı nedeniyle böyle bir misyonu yürütmeye özellikle uygun bir siyasetçi olduğu değerlendirmesine dayanıyor. Washington ayrıca, Irak’ın yerleşik siyasi yapısının dışından gelen bir isim olarak El-Zeydi’nin İran yanlısı silahlı grupları devlet yapısına daha iyi entegre edebileceğine inanıyor.
“Şii Koordinasyon Çerçevesi’nin içinden çıkan ve bu çerçevenin Tahran ile yakın ilişkileri bulunan grupları barındırdığı bir ortamda El-Zeydi, devlet kurumlarını güçlendirirken bir yandan da rakip çıkarlar arasında denge kurmak zorundadır.”
ABD baskısı, Washington ile pragmatik iş birliğini savunan Iraklı siyasetçilerin zayıflamasına yol açabilir. İran destekli gruplar da ABD’nin katı taleplerini, Washington’ın Irak’ın ulusal egemenliğine yönelik süregelen saygısızlığının bir göstergesi olarak sunabilir. Bu tür argümanlar, son birkaç on yıldır Irak sınırları içindeki tek taraflı ABD askeri operasyonlarını eleştiren Irak toplumunun geniş kesimlerinde yankı bulabilir.
Washington, Bağdat’ın uygulamasını Haziran 2027’ye ertelediği milis grupların feshedilmesi adımının hem İran’ın nüfuzunu kısıtlayacağına hem de uzun vadede Irak’ın yararına olacağına inanıyor görünüyor. Bu fikir cazip görünse de uygulanması mutlaka Tahran’ın etkisinin azalmasıyla sonuçlanmayacaktır.
İran’ın Irak Devleti ve Toplumundaki Nüfuzu Milis Grupların Çok Ötesindedir
İran’ın Irak devleti ve toplumundaki etkisi, bu grupların gücü kayda değer olsa bile, milis yapılar üzerindeki nüfuzunun çok ötesindedir. Irak bakanlıkları ve diğer devlet kurumları, güçlü İran yanlısı görüşlere sahip idari yöneticiler ve siyasetçilerle doludur. İki ülke arasındaki mali ve siyasi bağlar ağı o kadar geniştir ki, Irak’ı “milis grupları feshederek” İran nüfuzundan “kurtarma” düşüncesi, iki ülke arasındaki ilişkinin temelden yanlış anlaşıldığını göstermektedir.
İran’ın nüfuzunu sınırlandırmak hatırı sayılır bir zaman gerektirir ve ideal şartlarda bu süreç, ABD’li ve diğer Batılı şirketlerin yatırımları için daha uygun bir ortam oluşturulmasına yardımcı olunmasıyla eş zamanlı ilerlemelidir. Bu yönde bazı adımlar da atılmıştır; 8 Kasım’da Irak Başbakan Yardımcısı ve Enerji Bakanı Muhsin el-Mendelavi, El-Zeydi’nin Temmuz ayındaki Washington ziyareti sırasında duyurulan yaklaşık 60 milyar dolarlık ekonomik anlaşmaların uygulanmasını görüşmek üzere ABD’nin Bağdat Maslahatgüzarı Steven Fagin ile bir araya gelmiştir.
Irak’ın bir yandan Türkiye, diğer yandan Körfez ülkeleriyle ilişkilerini güçlendirmesi de önemli bir adım sayılmaktadır. Suriye, Irak için tam olarak birebir bir kıyaslama olmasa da Esad ailesinin devrilmesinin ardından Şam’ın Türkiye ve Körfez ülkelerine yönelmesi, o ülkedeki İran nüfuzunu açıkça azaltmıştır.
“ABD’nin İran’ı askeri olarak yenilgiye uğratma çabalarının açıkça istenen sonucu vermediği bir dönemde, İran ile yakın ilişkileri nedeniyle Irak üzerindeki baskıyı artırmak özellikle zamansız görünmektedir.”
İslam Cumhuriyeti, Washington’ın ablukası ve ağırlaşan yaptırım rejimi nedeniyle ekonomik açıdan oldukça kırılgan olabilir; ancak dış tehdidi atlatmayı başarmış görünmektedir. İran’ın komşuları artık İslam Cumhuriyeti’ne baskı uygulama konusunda daha temkinli davranmakta ve İran da askeri kapasitesini yeniden inşa etmiş bulunmaktadır.
Buna ek olarak Irak, savaşın bir sonucu olarak Hürmüz Boğazı üzerinden petrol ihracatının sekteye uğraması neticesinde halihazırda ciddi bir ekonomik kayba uğramıştır. Dışişleri Bakanı Hüseyin, 8 Kasım’da Irak’ın bu çatışmadan kaynaklanan zararının yaklaşık 60 milyar dolara ulaştığını tahmin ettiğini belirtmiştir. Devlet gelirlerinin yaklaşık yüzde 90’ını karşılayan Irak petrol ihracatı Eylül ayındaki günlük 2,65 milyon varil seviyesinden Ekim ayında yaklaşık 3,5 milyon varile yükselmiş olsa da, devlet gelirlerindeki düşüş ülke ekonomisinin yapısal kırılganlıklarını ortaya çıkarmıştır. Sınır ötesi ticarete getirilecek yeni kısıtlamalar, bunları kaldırabilecek kapasitesi sınırlı olan bir ekonomiye ek maliyetler yükleyecektir.
Irak Kürdistan Bölgesi Tek Başına İran ile Yıllık Yaklaşık 5 Milyar Dolarlık Ticaret Yapıyor
Irak ve İran arasındaki ekonomik ilişkiler, Washington’ın taleplerinin yansıttığından çok daha geniştir. Mart 2025’te sona eren İran mali yılında ikili ticaret hacmi yaklaşık 12 milyar dolara ulaşmıştır. Raporlar, Irak Kürdistan Bölgesi’nin tek başına İran ile yıllık yaklaşık 5 milyar dolar tutarında ticaret yaptığını göstermektedir. Bu ticari bağlar; nakliye şirketlerinin, toptancıların, tarım üreticilerinin, tüccarların ve sınır topluluklarının faaliyetlerini ayakta tutmaktadır. Bu ilişkilerin bozulması, faaliyetleri sınırdan düzenli mal ve insan geçişine bağlı olan Iraklı işletmeleri doğrudan etkileyecektir.
Bu durumun sonuçları geleneksel ticaretin ötesine de geçebilir. Bağdat aynı zamanda alternatif enerji kaynakları arayışında olsa da, Irak elektrik santrallerinin yakıtını sağlamak için uzun süredir İran doğal gazına bağımlı durumdadır.
“ABD’nin Irak’ın bölgesel etkileşimlerini kısıtlama çabalarını sürdürmesi, tam da Washington’ın zayıflatmaya çalıştığı siyasi güçleri kuvvetlendirme riski taşımaktadır.”
Dolayısıyla İran ile ekonomik ilişkilerin kesilmesi yalnızca siyasi iradeyle ilgili bir mesele değildir. Böyle bir adım; bir gecede inşa edilmesi mümkün olmayan altyapı, mali kaynaklar ve alternatif tedarik zincirleri gerektirir. Türkiye’den başlayıp Irak toprakları üzerinden Körfez bölgesine ulaşan “Kalkınma Yolu” projesi, Bağdat’ın İran’a olan bağımlılığını azaltmasına olanak tanıyabilecek bir seçenek olabilir. Ancak bu projenin uygulanması henüz başlangıç aşamasındadır ve ilerletilebilmesi için güzergâh güvenliğinin sağlanması adına İran’a yakın silahlı gruplarla bir tür mutabakata varılması hayati önem taşıyacaktır.
Sonuç olarak, ABD’nin Irak’ın bölgesel ilişkilerini sınırlama çabalarına devam etmesi, tam da Washington’ın zayıflatmak istediği siyasi aktörleri güçlendirme tehlikesi barındırmaktadır. Siyasi baskı, İran’ın nüfuzunu azaltmak yerine Irak kurumlarını zayıflatabilir, Amerikan karşıtı güçlerin seferber olmasına zemin hazırlayabilir ve Bağdat’ın güvenlik ile ekonomi konularında Washington ile iş birliği yapma isteğini azaltabilir.
not: bu analiz tabnak.ir sitesinden alınarak tercüme edilmiştir
