Eğer Amerika, İran krizine son vermek için Çin’e yönelmişse, bunun anlamı basit bir arabuluculuğun ötesindedir; şimdiden Orta Doğu’nun yeni denklemlerinde kendilerine yer açıyorlar.
Fudan Üniversitesi Çağdaş Çin Tarihi Profesörü ve önde gelen uluslararası ilişkiler uzmanı Xue Xiaorong (薛小荣), Pekin’in İran dosyasına giriş nedenlerini inceledi.
Orta Doğu’nun barut fıçısı bir kez daha alevlenirken, görünürde her an kontrolden çıkabilecek olan askeri yüzleşme, perde arkasında beklenmedik bir diplomatik dönüşe ulaştı. Daha önce İran’a karşı defalarca sert bir tutum takınan ABD hükümeti, şimdi sessizce Pekin’e, Tahran ile Washington arasındaki anlaşmazlıklarda arabuluculuk yapması ve bu krizin şiddetini azaltması için Çin’in devreye girmesini istediği sinyalini veriyor. Daha da önemlisi Washington, Çin’in aracılığıyla savaştan onurlu bir çıkış yolu bulmayı umuyor.
Jeopolitik denklemlerdeki bu hassas değişim, Çin Dışişleri Bakanlığı’nın 8 Kasım’daki rutin basın toplantısına da dolaylı olarak yansıdı. Yabancı bir gazeteci, Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Guo Jiakun’a (郭嘉昆) şu soruyu yöneltti: “ABD, Tahran ve Washington arasındaki anlaşmazlıkta arabuluculuk yapması, Orta Doğu’ya bir an önce barışın dönmesi ve ABD’nin de savaştan onurlu bir şekilde çekilebilmesi için Çin’den devreye girmesini istedi mi?” Pekin’in yanıtı soğukkanlı ve ölçülüydü, ancak netti.
Guo Jiakun, Çin’in İran meselesindeki tutumunun her zaman açık ve tutarlı olduğunu vurguladı: Gerginliği azaltmak ve diyaloğu ilerletmek için çalışmak.
Geniş kapsamlı bir kararlılıkla, ABD’nin İran’a karşı savaş kışkırtıcılığının uluslararası toplum için kabul edilemez olduğunu, ayrıca uluslararası hukukun açık bir ihlali olduğunu söyledi. Ona göre İran’ın milli egemenliğine ve temel çıkarlarına koşulsuz olarak saygı gösterilmelidir.
Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü aynı zamanda Pekin’in tutumunu da açıkça dile getirdi: Çin, İran ve ABD’yi müzakere masasına geri getirmek için arabulucu rolü oynamaya ve barış yolunda gerçek bir anlaşmaya varılması için çalışmaya hazırdır.
Özel Temsilcinin İran’a Acil Ziyareti; Hem Destek Hem Uyarı
Aslında, Çin Dışişleri Bakanlığı’nın bu tutumu açıklamasından bir gün önce, Pekin’in Orta Doğu İşlerinden Sorumlu Özel Temsilcisi Zhai Jun (翟隽) aceleyle Tahran’a ulaşmış ve kapalı kapılar arkasında üst düzey İranlı yetkililerle derin ve açık görüşmeler gerçekleştirmişti.
Zhai Jun, bu üst düzey diplomatik temasta kilit noktaları ve Çin’in tutumunu İran tarafına net bir şekilde aktardı. Pekin, İran’ın meşru çıkarlarının etkili bir şekilde güvence altına alınması gerektiğine, bu ülkenin milli egemenliğinin dokunulmaz olduğuna ve sebepsiz çatışmalar sırasında İran’a verilen zararların da uygun şekilde tazmin edilmesi gerektiğine inanmaktadır.
Bu tutum, ağır dış baskı altında olan İran için bir moral kaynağı oldu ve Çin’in Tahran’ın temel taleplerini anladığını ve ciddiye aldığını gösterdi.
Ancak Çin Özel Temsilcisi’nin Tahran ziyareti, sorumluluk sahibi stratejik bir ortağın temsilcisi olarak, sadece sempati bildirmek için değildi. Bölge koşullarına pragmatik bir bakışla, yanında “stratejik uyarı” niteliğinde bir mesaj da getirmişti.
Pekin, uluslararası toplumun gözünün bu krize dikildiği bir ortamda, İran’ın da daha büyük jeopolitik resmi dikkate alarak Orta Doğu’ya barış ve istikrarın dönmesi için esneklik göstermesi gerektiğini İran tarafına açıkça hatırlattı.
Bu süreçteki çok ciddi mülahazalardan biri, Hürmüz Boğazı’ndaki seyrüsefer güvenliğidir. Bu boğaz, küresel enerjinin can damarıdır ve eğer tamamen kapatılırsa, küresel petrol tedarik zinciri felaket boyutunda bir şokla karşılaşacak ve küresel petrol fiyatları yükselmeye devam edecektir. Böyle bir enerji krizinden kaynaklanan enflasyon dalgası, dünya ülkelerinin ezici çoğunluğu için katlanılması zor bir maliyet getirecektir.
Çin, eğer İran misilleme amacıyla boğazı kapatmakta ısrar eder ve küresel ekonomiyi bir baskı unsuruna dönüştürürse, bu eylemin stratejik sonucunun büyük olasılıkla beklentilerinin aksine olacağı; Tahran’ın uluslararası alanda kapsamlı bir tecritle karşı karşıya kalabileceği konusunda uyarıda bulundu.
Hem empati hem de kararlılık barındıran bu arabuluculuk, Çin diplomasisinin karmaşık jeopolitik anlaşmazlıklar karşısındaki olgunluğunu ve siyasi ferasetini gözler önüne serdi.
Trump’ın “Azami Baskı”sı ve İçine Düştüğü Tıkanıklık
Washington neden tam da bu aşamada Pekin’den yardım istiyor? Cevap, Trump hükümetinin şu anda Orta Doğu’da içine battığı stratejik bataklıkta aranmalıdır.
Trump’ın İran karşısındaki tutumu, en azından kamuoyuna yaptığı açıklamalarda, her zaman göz açıp kapayıncaya kadar yüz değiştiren bir örnek olmuştur. Bir gün Tahran’a karşı yeni bir yıkıcı saldırı dalgası başlatacağı yönünde sert bir dille tehdit etmekte, başka bir gün ise aniden tonunu değiştirerek askeri operasyonların yavaşlama ihtimalinden bahsetmektedir.
Bu görünüşte kuralsız tutumlar, özünde ABD hükümetinin İran politikası üzerindeki şiddetli çekişmesini açığa çıkarmaktadır. Washington bir yandan süper güç hakimiyetine dayalı caydırıcılığını korumak istemekte, diğer yandan da topyekün bir savaş başlatmanın Amerika’yı tamamen sonu gelmez bir bataklığa sürükleyeceğini çok iyi bilmektedir.
Trump, 8 Kasım’da gazetecilere yaptığı açıklamada, şu anda ABD’nin İran’a karşı askeri bir eylemde bulunmasına görünürde gerek olmadığını söyledi. Trump: “Bu aşamada… askeri eylem pek gerekli görünmüyor. Ancak biz tamamen hazırız ve koşullar değişirse her an harekete geçebiliriz” dedi. Ayrıca durumun bu anlaşmazlığın sonuna doğru ilerlediğine dair işaretler görüldüğünü de belirtti.
Savaştan onurlu bir geri çekilme yolu arayışı kokan bu sözler, ABD hükümetinin Çin’den arabuluculuk talep etmesindeki temel motivasyonu tam olarak ortaya koymaktadır.
“Tam hazır oluş”, imparatorluk görüntüsünü korumak için diplomatik bir nezaketten başka bir şey değildir; çaresiz Washington’ın gerçek talebini gösteren şey, askeri eylemin “gerekli olmaması” ve “anlaşmazlığın sonuna doğru ilerlenmesidir”.
Çin’in Orta Doğu’daki Stratejik Üç Mantığı
Çin’in tam da böyle bir dönemde kararlı bir şekilde devreye girmeye ve bu karmaşık arabuluculuk görevini kabul etmeye karar vermesi, hiçbir şekilde Amerika’nın stratejik tahribatlarını toplamak için değildir; bu karar üç stratejik mülahazaya dayanmaktadır:
-
Orta Doğu düzeninin çökmesini önlemek ve büyük güçlerin yüzleşme risklerinden kaçınmak:
Jeopolitik güvenlik açısından Trump’ın İran’a olan düşmanlığı köklü ve yapısal niteliktedir. Güçlü bir arabulucu ve dışarıdan bir taraf bu düşmanlığı dizginlemezse ve Amerika’yı İran’a karşı savaş eylemlerini gerçek anlamda durdurmaya zorlamazsa, Orta Doğu’nun kördüğümü her geçen gün daha da kötüleşecektir. Böyle bir durum bölge ülkeleri, İran ve Amerika ve hatta küresel güvenlik yapısı için hesaplanamaz sonuçları olan bir felaket olacaktır.
Daha derin endişe ise büyük güçler arasındaki rekabetin zincirleme reaksiyonudur. Doğu Avrupa’da Rusya ile Ukrayna arasındaki savaş, şimdiye kadar BM Güvenlik Konseyi’nin daimi üyelerinden birini savaş ateşinin içine çekmiştir. Eğer Amerika da bu kez Orta Doğu’da kapsamlı ve uzun süreli bir savaşa girerse, bu durum başka bir daimi Güvenlik Konseyi üyesinin de bizzat savaş meydanına adım atması anlamına gelecektir.
İki nükleer gücün iki büyük jeopolitik çatışmaya eş zamanlı olarak saplanması, mevcut uluslararası düzene yıkıcı bir darbe vuracaktır. Barış inşa edicisi olarak Çin, dünyanın kontrol edilemez bir uçuruma kaymasını asla görmek istememektedir. Orta Doğu’daki durumun istikrara kavuşması, küresel jeopolitik güvenliğin temellerinin korunması demektir.
-
Küresel ekonominin can damarını korumak ve sorumluluk sahibi büyük bir gücün küresel bakış açısını sergilemek:
Orta Doğu meseleleri hiçbir zaman İran ile Amerika arasında kapalı kapılar ardında ele alabilecekleri özel bir kavga olmamıştır. Bu meseleler doğrudan dünya ülkelerinin ezici çoğunluğunun hayati çıkarlarıyla düğümlenmiştir. Hürmüz Boğazı’ndaki en ufak bir gerilim, etkisini vakit kaybetmeksizin tüm dünyadaki benzin istasyonlarında ve fabrikalarda gösterir.
Şu anda yaşananlar son derece absürttür. Amerika ve İran bölgede çılgınca bir güç çekişmesi içindedir, ancak nihayetinde tüm dünyadaki sıradan insanlar onların düşüncesiz davranışlarının bedelini ödemek zorunda kalmaktadır. Basra Körfezi ülkelerinin petrolü zorlukla ihraç edilmekte ve taşımacılık verimliliği ciddi şekilde düşmektedir. Sonuç, küresel enerji fiyatlarının yüksek kalması ve ardından gelen ithal enflasyondur; bu enflasyon küresel ekonominin toparlanma sürecini ciddi şekilde yavaşlatmaktadır.
Çin, Güvenlik Konseyi daimi üyesi ve dünyanın en büyük sanayi ülkesi olarak, küresel ekonominin büyümesini ve enerji piyasasının istikrarını koruma konusunda kaçınamayacağı bir sorumluluğa sahiptir; üstelik Çin’in kendi somut çıkarları da bu süreçte söz konusudur. Arabuluculuk alanına girmek ve petrol fiyatlarını dizginlemek, küresel ekonomi istikrarının çıpasını sıkı tutmak demektir.
-
“25 Yıllık Anlaşma”yı korumak ve Çin ile ABD arasındaki stratejik istikrarın temellerini pekiştirmek:
Diplomasi, özünde ulusal çıkarların bir uzantısıdır. Çin aktif olarak arabuluculuk yapmaya çalışmaktadır ve bu çabanın arkasında temel bir gerçek göz ardı edilemez: Çin ve İran’ın stratejik çıkarları birbirine derinlemesine bağlıdır.
İki ülke daha önce enerjiden altyapıya ve finansal konulara kadar birçok kilit alanı kapsayan 25 Yıllık Kapsamlı İşbirliği Belgesi’ni imzalamıştır.
Eğer Orta Doğu uzun bir süre savaş ve kaos ateşi içinde yanar ve İran, ABD’nin ağır baskısı altında, hatta askeri abluka altında kalmaya devam ederse, Çin’in İran’daki ve tüm Orta Doğu’daki geniş çaplı yatırımları ve iş birliği projeleri en temel güvenlik garantilerini kaybedecektir.
Çin ve İran arasındaki iş birliğinin gelişmesi nispeten istikrarlı bir ortama bağlıdır. Bu nedenle Çin devreye girmelidir; sadece İran’ın meşru ulusal çıkarlarını savunmak için değil, aynı zamanda kendi yurt dışındaki stratejik varlıklarını ve kalkınması için gerekli alanı korumak için.
Aynı zamanda bu adım, Çin ile ABD arasındaki mevcut ilişkilerin karmaşıklığını da ortaya koymaktadır. Washington, Çin’i stratejik olarak çevrelemekten asla vazgeçmemiş ve bu ülkeyi kuşatmaya yönelik küçük-büyük adımları devam etmektedir. Tüm bunlara rağmen, yıllar süren çekişme ve yüzleşmenin ardından iki ülke pratikte bir tür “yapıcı stratejik istikrar”a ulaşmıştır; bu hassas istikrar yazısız bir mutabakata dayanmaktadır… Hiçbiri oyun masasını devirmek istememekte ve buna kolayca yanaşmamaktadır.
İki ülke arasındaki ilişkilerin genel çerçevesi şekillendiğine göre, ABD hükümeti Orta Doğu’da kendi yarattığı bataklığa saplandığında ve arabuluculuk için yardım istediğinde, Çin’in de büyük bir güce yakışan alicenaplığı göstermesi ve gerekli ölçüde yardım elini uzatması doğaldır. Elbette Pekin’in bu kararda kendi diplomasisinin zamanlaması ve izleyeceği yol hakkında özel hesapları vardır.
Ancak daha stratejik ve uzun vadeli bir perspektiften bakıldığında, ABD hükümetinin Çin’den arabuluculuk alanına girmesini istediği günden itibaren bu talebin gizli anlamı tamamen açıktı: Amerika’nın askeri güce dayanarak Orta Doğu üzerinde tek taraflı hakimiyet kurma stratejisi resmi olarak tam bir başarısızlıkla sonuçlanmıştır.
Orta Doğu’da barış artık Amerikan savaş gemileri ve toplarıyla ya da zor kullanarak tesis edilemez. Pekin’in özel uçağının Tahran’a inmesi, sadece savaşın eşiğinden uzaklaşmak için bir fırsat sağlamakla kalmadı, aynı zamanda dünyaya şu mesajı verdi: Hegemonya sonrası çağın Orta Doğu’sunda, kalıcı bir barışa giden yolu açacak olan yalnızca karşılıklı saygı ve kazan-kazan ilkesine dayalı iş birliğidir.
not: bu analiz tahririeh.ir sitesinden alınarak tercüme edilmiştir
