Irak hükümet güçlerinin Curfüssahr’a girmesi ve Ketaib Hizbullah ile anlaşmazlığın tırmanması, direniş hareketlerinin silahsızlandırılması dosyasını bir kez daha Bağdat’ın siyasi ve güvenlik gelişmelerinin merkezine taşıdı; ABD baskıları gölgesinde yaşanan bu gelişme, Mustafa El-Kazımi’nin direniş akımlarıyla karşı karşıya gelme konusundaki maliyetli tecrübesini hatırlatıyor.
Irak Başbakanı Ali El-Zeydi, Irak direniş hareketlerini sınırlandırmak için ABD baskısı altına girerken, bu ülkenin eski Başbakanı Mustafa El-Kazımi’nin tecrübesi, Washington’a yakınlaşmanın ve ABD politikalarına eşlik etmenin Bağdat’ta iktidarı sağlamlaştırmak anlamına gelmediğini gösteriyor. ABD’ye yakın bir isim olarak tanınan El-Kazımi, başbakanlığı döneminde direniş hareketleriyle defalarca gerilim yaşamış, ancak nihayetinde siyasi konumunu koruyamamıştı. Şimdi El-Zeydi de benzer bir yolda ilerliyor; kendisi ve hükümeti için ağır siyasi ve güvenlik maliyetleri doğurabilecek bir yol.
Irak bir kez daha önemli bir siyasi ve güvenlik sınavıyla karşı karşıya; bu kez hükümet ile ülkenin siyasi ve güvenlik yapısındaki etkili hareketler arasındaki anlaşmazlıktan doğan bir sınav. Irak hükümetinin Curfünnasr olarak adlandırdığı Curfüssahr dosyası ve Ketaib Hizbullah’ın bu bölgedeki varlığına ilişkin anlaşmazlık, Ali El-Zeydi hükümeti ile direniş hareketleri arasındaki çatlağın görünür hale geldiği noktaya dönüştü.
Bu gelişmeleri sıradan bir idari veya güvenlik anlaşmazlığından ayıran şey, Irak direniş hareketlerinin silahsızlandırılmasına yönelik artan ABD baskılarıyla eş zamanlı olmasıdır. Washington geçtiğimiz yıllarda bu güçlerin nüfuzunun ve askeri faaliyetlerinin sınırlandırılmasını defalarca talep etmişti ve şimdi Bağdat hükümetinin de aynı doğrultuda adımlar attığı görülüyor.
El-Zeydi, hükümet güçlerinin Curfüssahr’a girmesinin ardından yaptığı en son açıklamada, hükümetin Ketaib Hizbullah ile askeri bir çatışma arayışında olmadığını vurgulamakla birlikte, silahın devlet tekelinde olmasını bir kez daha vurguladı; bu tutum, direniş dosyasının yeni Irak hükümetinin temel önceliklerinden biri olmaya devam ettiğini gösteriyor.
Irak Başbakanı 20 Kasım Cuma günü güvenlik güçlerine hitaben yaptığı konuşmada şunları söyledi: «Kararımız kesindir; devletin yetkisi dışında hiçbir silah, Irak’ın kararından başka hiçbir karar ve Irak bayrağından daha yüksek hiçbir bayrak olmamalıdır.»
El-Zeydi konuşmasının bir başka bölümünde, devlet otoritesini Irak genelinde genişletme, yolsuzlukla mücadele etme ve hükümet kontrolü dışındaki silahları düzene sokma çabalarının Curfüssahr’dan başlayacağını duyurdu.
Curfüssahr; direnişle karşı karşıya gelmek için petrol bahanesi mi?
Son olay, Curfüssahr bölgesindeki petrol faaliyetlerine ilişkin bir istihbarat raporuyla başladı; daha önce Curfüssahr adını taşıyan ve 2014 yılında IŞİD tarafından işgal edilmesinin ardından Irak’ı özgürleştirme operasyonlarının en önemli merkezlerinden birine dönüşen Babil vilayetindeki bir bölge.
Bu bölgenin özgürleştirilmesinin ardından, güvenlik mülahazaları ve IŞİD’e bağlı unsurların geri dönmesi endişesi nedeniyle eski sakinlerinin dönüş durumu karmaşıklaşmış ve Curfüssahr, geçtiğimiz yıllarda Irak’ın güvenlik gelişmelerinde önemli bir rol oynayan Ketaib Hizbullah’ın konuşlandığı bölgelerden biri haline gelmişti.
ABD’nin emir kulu; El-Zeydi’nin Irak direniş hareketleriyle siyasi kumarı
Son günlerde Irak hükümeti bir istihbarat raporuna dayanarak, bu bölgede devlete ait ham petrolün yasa dışı transferi ve petrol kaçakçılığı için bir şebekenin faaliyet gösterdiğini öne sürdü. Iraklı yetkililer söz konusu petrolün değerini yüz milyonlarca dolar olarak açıkladı. Ketaib Hizbullah bu suçlamaları reddederek, bahsi geçen tesislerin büyük bir petrol rafinerisi olmadığını, aksine bu hareketin araçları ve lojistik ekipmanları tarafından kullanılan yakıtın temini ve kalitesinin iyileştirilmesine yönelik sınırlı birimler olduğunu ifade etti.
El-Zeydi hükümeti bu dosyaya tepki olarak 9 devlet yetkilisini görevden almanın yanı sıra güvenlik güçlerinin Curfüssahr’a girmesi talimatını verdi; başlangıçta ordu ile direniş hareketleri arasında doğrudan çatışma ihtimaline dair endişeler doğuran bir adım.
Bununla birlikte siyasi istişareler, bu anlaşmazlığın askeri bir çatışmaya dönüşmesini engelledi. Reuters’ın haberine göre Irak ordu birlikleri bölgenin merkezine girdi ve orada mevzilendi. Bu giriş, Şii siyasi liderlerin arabuluculuğuyla ve İslam Devrimi Muhafızları Ordusu Kudüs Gücü Komutanı İsmail Kaani’nin Bağdat ziyaretinin ardından Ketaib Hizbullah ile varılan bir anlaşma çerçevesinde gerçekleşti.
El-Cezire’nin haberine göre, bölgedeki güvenlik düzenlemeleri çerçevesinde Irak ordusundan bir birlik, federal polis güçleri, petrol boru hatlarını korumak için enerji polisi ve Haşdi Şabi’ye bağlı iki tugay bölgede konuşlanacak. Ayrıca güvenlik koordinasyonu için ortak bir operasyon merkezi kurulması planlanıyor.
Gerçekte son anlaşma ani bir çatışmanın yaşanmasını önledi, ancak anlaşmazlıkların sona erdiği anlamına gelmiyor.
Dikkat çekici olan husus, El-Zeydi’nin bir yandan hükümetin silahlı grupları dışlama niyetinde olmadığını söylerken, diğer yandan hükümet yetkisi dışındaki her türlü silahın varlığına son verilmesi gerektiğini vurgulamasıdır.
Bu iki tutum ancak hükümetin Haşdi Şabi’nin ve farklı yapılarının yasal konumunu tanıması ve güvenlik düzenlemesi politikasını direniş hareketleriyle siyasi çatışmadan ayırması halinde birbiriyle bağdaşabilir.
Mustafa El-Kazımi; ABD’ye yakın olup iktidarda kalamayan başbakan
Ali El-Zeydi’nin tuttuğu yolu anlamak için Mustafa El-Kazımi’nin tecrübesini hatırlamak gerekir; ABD’ye yakın bir isim olarak tanınan ve Washington ile yakın ilişkileri bulunan, ancak bu yakınlığın Irak’ın karmaşık siyasi denklemlerinde kendisine kalıcı bir dayanak sağlayamadığı bir başbakan.
El-Kazımi, Mayıs 2020’de Adil Abdülmehdi’nin istifasının ardından Irak’ın siyasi kriz, geniş çaplı protestolar, ekonomik sorunlar ve İran ile ABD arasındaki gerilimle karşı karşıya olduğu bir ortamda başbakanlığa geldi. Daha önce Irak Ulusal İstihbarat Teşkilatı başkanlığını yürütmüştü ve en başından itibaren ABD ile ilişkileri hükümetinin dış politikasının önemli eksenlerinden biri haline getirdi.
El-Kazımi’nin Ağustos 2020’deki Washington ziyareti ve Donald Trump yönetimiyle yaptığı stratejik görüşmeler, hükümetinin politikasında ABD ile ilişkilerin yerini açıkça ortaya koydu. O görüşmede iki taraf güvenlik, ekonomik ve siyasi iş birliğini ele almış ve Washington, Irak devletinin otoritesinin güçlendirilmesi ve kontrolü dışındaki silahlı güçlerin faaliyetlerinin sınırlandırılması gerekliliğini vurgulamıştı.
El-Kazımi de Irak içinde ABD taleplerinin bir kısmıyla paralel politikalar izledi; bunların arasında direniş hareketlerinin askeri faaliyetlerini sınırlandırma ve güvenlik yapısı üzerindeki devlet kontrolünü güçlendirme çabaları yer alıyordu.
Bu anlaşmazlığın açık noktası Haziran 2020’de yaşandı; Irak Terörle Mücadele Birimi güçleri Ketaib Hizbullah’ın Bağdat’taki karargâhlarından birine baskın düzenledi ve bu hareketin bir dizi üyesini gözaltına aldı. Hükümet, bu adımın Bağdat’taki Yeşil Bölge’ye ve havalimanına yönelik muhtemel bir saldırıya dair istihbarat alınmasının ardından atıldığını duyurdu.
Ancak Ketaib Hizbullah’ın tepkisi ve bu harekete bağlı güçlerin Yeşil Bölge’de varlık göstermesi, El-Kazımi hükümetinin direniş hareketlerine karşı güvenlik kararlarını uygulama konusunda ciddi kısıtlamalarla karşı karşıya olduğunu gösterdi. Nihayetinde gözaltına alınanlar Haşdi Şabi ile bağlantılı kurumlara devredildi ve bu dosya hükümetin başlangıçta aradığı sonuçla neticelenemedi.
El-Kazımi devamında da bu alandaki tüm hedeflerini gerçekleştiremedi. Washington ile yakın ilişkilerine ve devletin konumunu güçlendirme çabalarına rağmen Ekim 2021 parlamento seçimlerinde iktidarda kalmasını sürdürecek bağımsız bir siyasi konum elde edemedi. Seçimlerin ardından da siyasi çıkmaz ve farklı güçler arasındaki anlaşmazlık yeni hükümetin kurulmasını geciktirdi ve nihayetinde Ekim 2022’de Muhammed Şiya Es-Sudani onun yerini aldı.
El-Kazımi tecrübesi, Washington’un siyasi ve diplomatik desteğiyle birlikte olsa dahi ABD’ye yakınlaşmanın iktidarda kalmak için bir garanti olmadığını gösterdi. Bu ilişkiye dayanarak Irak’ın iç dengesini kendi lehine değiştiremedi ve sonunda iktidarı devretti.
Şimdi Ali El-Zeydi de benzer bir meseleyle karşı karşıya. Hükümeti, Washington’un taleplerine eşlik ederek otoritesini sağlamlaştırabileceğini sanıyorsa, daha önce El-Kazımi için sonuç vermeyen o aynı yoldan gidebilir.
Haşdi Şabi; Hacı Kasım ve Ebu Mehdi El-Mühendis IŞİD ile mücadelenin ön cephesinde
Direnişin silahsızlandırılması konusunun hassasiyetinin nedenini anlamak için 2014 yılına dönmek gerekir; IŞİD’in eşi görülmemiş bir hızla Irak şehirlerine saldırdığı ve Musul dâhil olmak üzere bu ülke topraklarının geniş bölümlerinin teröristlerin eline geçtiği döneme.
O dönemde Irak ordusu, askeri teçhizat ve imkânlara sahip olmasına rağmen IŞİD’in ilerleyişi karşısında dağıldı ve bu grubun işgalinin yayılmasını tek başına engelleyemedi. Böyle bir ortamda Ayetullah Sistani’nin cihad-ı kifai fetvası, geniş çaplı bir halk seferberliği dalgasının oluşmasına zemin hazırladı; Haşdi Şabi’nin kurulmasıyla sonuçlanan bir hareket.
Bu süreçte Şehit Komutan Kasım Süleymani ve Şehit Ebu Mehdi El-Mühendis’in IŞİD’e karşı mücadele cephesinin örgütlenmesi ve desteklenmesindeki rolü özel bir öneme sahipti. Hacı Kasım Süleymani, askeri tecrübesi ve bölgedeki gelişmelere dair saha bilgisiyle Irak güçlerinin koordinasyonu ve desteklenmesinde rol oynadı; Ebu Mehdi El-Mühendis de Haşdi Şabi’nin merkezi isimlerinden biri olarak halk güçlerinin örgütlenmesinde ve direniş hareketleri ile Irak askeri yapısının diğer bölümleri arasındaki koordinasyonda rol üstlendi.
Bu iki isim, IŞİD’in hızla ilerlediği bir dönemde, teröristlerle mücadele etmek ve işgal edilen bölgeleri geri almak için Irak güçlerinin yanında çaba sarf etti.
ABD’nin emir kulu; El-Zeydi’nin Irak direniş hareketleriyle siyasi kumarı
Onların rolü yalnızca sahadaki varlıklarıyla sınırlı değildi; güçler arasındaki koordinasyon, operasyonel tecrübe aktarımı, halk kapasitelerinin örgütlenmesine yardım ve özgürleştirme operasyonlarının desteklenmesi, bu rolün önemli boyutları arasındaydı.
Hacı Kasım ve Ebu Mehdi El-Mühendis’in Curfüssahr ve diğer işgal edilmiş bölgelerin özgürleştirilmesi gibi kader belirleyici savaşlarda Irak güçlerinin yanında yer alması, Irak’ta IŞİD ile mücadelenin tarihinin bir parçasıdır. Bu iş birliği, ülkenin resmi güvenlik yapısının ciddi bir krizle karşı karşıya olduğu ve halk güçleri ile direniş hareketlerinin ordu ve diğer Irak güçleriyle omuz omuza IŞİD’e karşı koyduğu koşullarda şekillendi.
Haşdi Şabi; Irak ordusu, Peşmerge ve diğer Irak güçleriyle birlikte işgal altındaki bölgelerin özgürleştirilmesine yönelik çok sayıda operasyona katıldı. Bugün Irak hükümetinin faaliyetlerini sınırlandırmak istediği güçlerin bir kısmının, ülkenin resmi güvenlik yapısının ciddi bir kriz yaşadığı günlerde Irak’ı savunmak için sahaya indiği tarihi gerçeği göz ardı edilemez.
Haşdi Şabi farklı oluşum ve hareketlerden meydana gelen çeşitli bir bütündür ve tüm unsurları aynı şekilde değerlendirilmemelidir. Bu güç, Irak’ın resmi güvenlik yapısında yasal bir konuma sahiptir ve siyasi ile toplumsal kimliğinin önemli bir kısmı terörle mücadele ve Irak’ın toprak bütünlüğünü savunma tecrübesiyle iç içe geçmiştir.
Daha önemli olan nokta ise, direniş hareketlerinin gücünün yalnızca asker sayısı ve askeri teçhizatla ölçülemeyeceğidir. İşgal ve IŞİD ile mücadele yılları boyunca bu hareketlere güç veren şey, operasyonel kapasitenin yanı sıra toplumsal, itikadi ve siyasi dayanağa sahip olmalarıydı. Dolayısıyla yalnızca silahsızlandırma emri çıkararak direnişin Irak denklemlerinden silinebileceğini sanmak, bu ülkenin gerçekleriyle bağdaşmamaktadır.
Irak’ın siyasi tarihi, hiçbir başbakanın yalnızca Washington’un desteğine dayanarak ve iç dengeleri göz ardı ederek iktidarını sağlamlaştıramayacağını göstermiştir. El-Zeydi, Irak’ın güvenliğinin ve toprak bütünlüğünün IŞİD ile mücadelenin en zor günlerinde ABD’nin taleplerine boyun eğmekle değil, Irak güçlerinin direnişi ve farklı akımların iş birliğiyle korunduğunu unutmamalıdır.
El-Zeydi’nin direniş hareketleriyle oynadığı siyasi kumar, kısa vadede Washington’un memnuniyetini beraberinde getirebilir; ancak uzun vadede kendi hükümeti ve Irak’ın istikrarı için çok daha ağır maliyetler doğurabilir. Soru şudur: Irak’ın yeni Başbakanı El-Kazımi tecrübesinden ders çıkaracak mı, yoksa Bağdat bir kez daha Washington’un vaatlerine gereğinden fazla güvenmenin bedelini mi ödeyecek?
