Bir kız çocuğunun başörtüsüne uzanan devlet eli karşısında öfkelenmek için haklı nedenler var. Gazze’de çocukları öldüren savaş makinesine silah sağlayan devletle dostluğu sorgulamak için de.
Siyasi samimiyet, bu iki itirazın aynı ahlaki zeminde buluşabildiği yerde başlar. Doğal olarak eleştirinin samimiyeti de maliyet ile başlar.
Türkiye ile Azerbaycan arasındaki son sürtüşmenin açığa çıkardığı çelişki budur: İnanç özgürlüğü söz konusu olduğunda yükselen ses, enerji anlaşmalarına, ticaret yollarına ve Washington’la ilişkilere geldiğinde ne kadar ileri gidebiliyor?
Bakü’nün başörtüsü baskısı da İsrail’le stratejik ortaklığı da açıkça mahkûm edilmelidir. Türkiye’nin neo muhafazakarları’nın çifte standardı, Aliyev yönetimine masumiyet kazandırmaz. Bakü’nün yanlışları da bu muhafazakarlara ahlaki dokunulmazlık sağlamaz.
2020 Karabağ Savaşı’nın ardından Türkiye-Azerbaycan ilişkileri askeri dayanışmanın ötesine uzandı. 2021 Şuşa Beyannamesi müttefiklik çerçevesini güçlendirdi. “İki devlet, tek millet” sözünün yanında savunma koordinasyonu ve ekonomik çıkarlar da vardı. Her ne kadar zafer iki liderin sözlerinde diğer yandaşlar anılmadan (Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “nasıl Karabağ’a girdiysek” söylemine karşılık Aliyev’in “ne aldıysak paramızla aldık” söylemi) tek başına bir başarı olarak lanse edilse de ilişkiler gelişerek devam etti.
İsrail ise bu tablonun dışında değildi. SIPRI (Stockholm International Peace Research Institute – Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü)’ ye göre 2016–2020 döneminde Azerbaycan’ın büyük konvansiyonel silah ithalatının yüzde 69’unu İsrail sağladı. Bu, silah transferi hacmi ölçümüdür; bütün askeri bütçenin oranı değildir. Ancak Bakü-Tel Aviv bağının ne kadar köklü olduğunu gösterir.
Ak Parti tabanı, bugün eleştirdiği ortaklığı yıllardır biliyordu. İsrail’in Azerbaycan’ın güvenlik düzenindeki ağırlığı, başörtüsü tartışmasıyla keşfedilmedi.
Eylül 2026’daki okul kıyafeti düzenlemesi başörtüsünü açıkça adlandırmadı. Fakat uygulamada başörtülü öğrenciler okul kapısından çevrildi; öğretmenler de ayrı kıyafet kurallarından etkilendi. İnsan Hakları İzleme Örgütü, dışlanmayı ve itirazlara yönelik göz altıları belgeledi.
Bunun savunulabilir tarafı yoktur. Laiklik, kız çocuklarının eğitim hakkını kıyafet şartına bağlama yetkisi vermez. Bir öğrencinin başını zorla açtırmak, devlet tarafsızlığı değildir; devlet zoruyla bireysel tercihi bastırmaktır.
Aliyev yönetiminin egemenlik vurgusu görece haklı olsa da bu gerçeği değiştirmez. Devletlerin sınırları vardır; yurttaşların haklarını çiğneme imtiyazları yoktur. Bu tarz ihlaller demokratik olan her yerde ve her platformda eleştirilebilir.
Ancak Türkiye’deki tepkinin sınırları da sorgulanmalıdır. Aliyev’in 30 Ekim’de Ankara’daki Türk Devletleri Teşkilatı zirvesine katılmaması gerilim yorumlarını güçlendirdi. Fakat Bakü bu durumu bir önceki Şuşa’da düzenlenen TDT’ye Erdoğan’ın katılmadığını ve milli maça gittiğini gerekçe göstererek “diplomatik mütekabiliyet” olarak nitelendirdi. Bakü, eleştirel paylaşımları nedeniyle 31 Türk vatandaşını istenmeyen kişi ilan etti. Erdoğan’ın danışmanı Oktay Saral’ın görevden alınması da aynı dönemde gerçekleşti.
İlişkinin ekonomik ağırlığı ise ortadadır: Enerji Bakanlığının Haziran 2026 duyurusuna göre Abşeron sahasından Türkiye’ye, 2029’dan itibaren 15 yılda toplam 33 milyar metreküp gaz tedariki için anlaşma imzalandı.
Karabağ’daki yeniden inşa ekonomisi de aynı soruyu büyütüyor. İktidara yakın Türk inşaat şirketleri Şuşa yolu, Zabukhçay Barajı, Fuzuli Havalimanı gibi stratejik projeleri aldı. Yaklaşık 20 Türk firması, kurtarılan topraklarda toplam 5 milyar dolar değerinde projeler yürüttü. Eurasianet’in 2022’de yayımladığı araştırma, Türk şirketlerinin aldığı projeleri ve Dost Agropark’taki aile bağlantılarını ortaya koydu. Habere göre Türk yatırımcı Abdülkadir Karagöz, Erdoğan’ın yeğeninin eşiydi; Azerbaycanlı ortak Pasha Investments ise Mehriban Aliyeva’nın ailesiyle bağlantılı Pasha Holding bünyesindeydi. Bunlar 2022’de belgelenen ilişkilerdir; güncel ortaklık yapısı ayrıca doğrulanmalıdır.
Elbette bu bilgiler eleştiri konusu veya hukuksuzluk kanıtı değildir. Fakat siyasi yakınlığın ekonomik ve ailevi bağlarla nasıl pekişebildiğini gösterir.
Asıl büyük sınav ise Washington’dadır.
Donald Trump, Gazze meselesine dışarıdan bakan tarafsız bir gözlemci değildir. Başkanlığını yaptığı ABD, İsrail’in başlıca askeri destekçisidir. Üstelik bu destek yalnızca geçmiş yönetimlerin mirası değildir.
ABD’nin resmi savunma satış kayıtlarına göre 7 Şubat 2025’te İsrail için tahmini 6,75 milyar dolarlık mühimmat ve ilgili ekipman satışıyla 660 milyon dolarlık Hellfire füze satışına onay verildi. Bunlar satış onaylarıdır; ne kadarının teslim edildiğini bilmiyoruz. Fakat Trump yönetiminin İsrail’i silahlandırma iradesini gösterir. Zaten Trump bu durumu açıkça övgü duyarak tabanına lanse ediyor.
Aynı Trump, 25 Eylül 2025’te Beyaz Saray’da Erdoğan’la görüşürken uzun süredir devam eden dostluklarını öne çıkardı. Resmi tutanakta ticaret, F-16, F-35 ve Halkbank gündemi de yer alıyor. Gazze ve barış çabaları da görüşüldü.
İsrail’i silahlandıran yönetimin başkanıyla yakınlık, Ankara’nın diplomatik gücü olarak sunuluyorsa, bu yakınlığın Filistinlilerin hayatına nasıl yansıdığı da açıklanmalıdır.
Dostluk hangi silah sevkiyatını durdurdu? Hangi somut yaptırımı mümkün kıldı? Hangi baskı aracını harekete geçirdi?
Diplomatik temas gereklidir. Nitekim Eylül 2025 sonunda Erdoğan, Trump’ın savaşı bitirmeye yönelik çabalarını övdü. Ateşkes için müzakere yürütmek değerlidir. Erdoğan’ın Trump’ın Gazze girişimini desteklemesi, elbette samimiyetsizlik olarak sunulamaz.
Ancak bu övgü, Washington’ın İsrail’e verdiği maddi desteğin hesabını ortadan kaldırmaz. Bir liderin ateşkes girişimini desteklemek, aynı liderin savaşın sürmesini sağlayan tercihlerine eleştirel mesafeyi korumayı da gerektirir.
Netanyahu’ya yönelik sertlik, onun ordusunu silahlandıran Amerikan yönetimine yöneltilecek hesap sormanın yerine geçemez. Aksi halde eleştirinin hedefi daralır; sorumluluk zincirinin en güçlü halkası dostluk diliyle korunur.
Trump-Erdoğan ilişkisinin Gazze bakımından sorgulanması gereken yönü budur: Kişisel yakınlık bir diplomatik imkânsa, sonucu nerede? Somut sonuç üretmiyorsa neden sürekli bir siyasi başarı gibi sunuluyor?
Gazze için duyulan öfke, Washington’la kurulan ilişkinin sınırlarına çarpıyorsa, kamuoyunun bu sınırları bilmeye hakkı vardır. Filistin dayanışması, Amerikan başkanının kişisel iltifatlarıyla ölçülemez.
Aynı soru Ceyhan’da da bekliyor.
Türkiye, İsrail’le bütün ürünlerde ithalat ve ihracatı 2 Mayıs 2024’te durdurduğunu açıkladı. Bu kararı yok saymak doğru olmaz. Fakat Bakanlığın kendi açıklaması, 7 Ekim 2023’ten karara kadar yaklaşık yedi ay ticaretin sürdüğünü de doğruluyor.
İlk hesap, kararın gecikmesidir. İkinci hesap, yasak sonrasındaki enerji akışıdır.
Reuters’ın Kpler verilerine dayanan 21 Ocak 2026 tarihli haberine göre İsrail’in Ceyhan’dan aldığı Azerbaycan petrolü, 2025’te yüzde 31 artarak günlük 94 bin varile çıktı. Azerbaycan petrolü İsrail’in toplam petrol ithalatının yüzde 46,4’ünü oluşturdu. Haberde, farklı varış noktaları bildiren ve takip sinyallerini kapatan tanker örnekleri de yer aldı. Bu rakamlar 2025’e aittir; bugünün anlık akışı değildir.
Türkiye’nin petrolün sahibi veya satıcısı olmaması, bütün siyasi sorumluluk sorularını bitirmez. BTC (Bakü Tiflis Ceyhan) ’nin uluslararası sözleşmeleri ve çok taraflı yapısı vardır; vananın çevrilmesini basit bir idari işlem gibi sunmak eksiktir. Ancak hükümet, İsrail’e yönelen sevkiyatları önlemek için hangi hukuki, diplomatik ve denetleyici adımları attığını açıklamak zorundadır.
“Biz satmıyoruz” cevabı, “bizim terminalimizden nasıl ulaşıyor?” sorusunu karşılamaz.
Bakü ise güvenlik ihtiyacını Gazze karşısında sınırsız mazerete çeviremez. İsrail’den silah alıp İsrail’e petrol sağlayan ortaklığı sürdürmek ağır bir siyasi tercihtir. BM Bağımsız Uluslararası Soruşturma Komisyonunun Eylül 2025’te Gazze’de soykırım işlendiği sonucuna ulaştığı düşünüldüğünde, bu tercihin ahlaki yükü daha da açıktır. Komisyonun bulgusu, nihai mahkeme hükmüyle karıştırılmamalıdır.
Türk halkının Azerbaycan yönetiminden başörtülü öğrenciler üzerindeki baskıyı kaldırmasını; İsrail’le askeri ve enerji ortaklığını sona erdirilmesini istemesi tamamen kardeşlikten kaynaklı samimi bir beklentidir. Ancak Türkiye’nin çelişkileri, Bakü’nün bu sorunlara bakış açısında Türkiye’nin beklentilerini tamamen sorunlu görmesine yol açmaz mı?
AKP tabanının önündeki tutarlılık sınavı da burada başlar. Başörtüsü için duyulan haklı öfke, Ceyhan üzerinden enerji akışını ve Trump yönetimiyle yakınlığı sorgulamaktan kaçındığında siyasi sadakatin sınırlarına hapsolur. Filistin için samimiyetle çalışan insanlarla iktidarın her tercihini savunan tutumu birbirine karıştırmamak gerekir. Fakat samimi dayanışma, kendi iktidarına da soru sorabilmelidir.
Başörtüsünü savunmak için Bakü’ye, Gazze’yi savunmak için Ankara’ya ve Washington’a aynı açıklıkla konuşabilmek gerekir.
Öğrencinin okul kapısında uğradığı haksızlığı gören vicdan, tankerin limandan çıkışında susmamalıdır.
Trump’la dostluk diplomatik imkân diye anlatılıyorsa, bu imkânın Filistinliler için ne ürettiği açıklanmalıdır. Azerbaycan’la kardeşlik ortak kader diye sunuluyorsa, o kardeşliğin hak ihlaline maruz kalan yurttaşların haklarını da kapsadığı gösterilmelidir.
Aksi halde halklara ahlak anlatılırken, devletler arasında çıkar hesabı yürütülür.
Neticede öfke, tam da kazancın başladığı yerde biter.
