Tahran, Çin sermayesine ihtiyaç duyuyor Pekin ise güvenli bir yatırım arayışında. İran’ın devasa teklifinin arkasındaki temel kördüğüm tam olarak bu farklılıktan kaynaklanıyor.
Çinli medya stratejisti ve kıdemli yazar Tang Bohu, Tahran ile Pekin arasındaki ekonomik iş birliğinin geleceğine ilişkin kaleme aldığı makalede bu dinamikleri masaya yatırdı.
Geçtiğimiz günlerde düzenlenen İran-Çin Yatırım Konferansı’nda İran tarafı, Çinli şirketler için 300 milyar dolarlık devasa bir yatırım programının tanıtımını yaptı. Enerji, petrol ve petrokimya, madencilik, yenilenebilir enerjiler, altyapı, tarım ve ileri üretim teknolojileri olmak üzere 11 stratejik alanda tanımlanan bu program yaklaşık 150 projeyi kapsıyor.
300 Milyar Dolar Ne Anlama Geliyor?
Geçtiğimiz yıl İran’ın çeken doğrudan yabancı yatırım miktarı yalnızca 1,65 milyar dolar seviyesindeydi; yani bu rakam, 300 milyar doların yüzde birine bile ulaşmıyor. İranlıların Çin’in önüne koyduğu bu “büyük lokma” karşısında Pekin tarafı oldukça mesafeli ve soğukkanlı kalmış durumda. Şu ana kadar Çin, bu 300 milyar dolarlık plana yönelik herhangi bir taahhütte bulunmuş değil.
Daha açık ifade etmek gerekirse, İran’lı bazı üst düzey yetkililer gerçekte Çin’i kendi finansman kaynakları (para keseleri) olarak görüyor. Daha önce İran Bakan Yardımcısı ve Yatırım Kurumu Başkanı Mehdi Haydari, ülkenin enerji ve altyapı sektörlerini modernize etmek için önümüzdeki beş yıl içinde 250 milyar dolara ihtiyaç duyduğunu açıklamıştı. Sadece petrokimya sektöründe, hayata geçirilmesi 45 milyar dolardan fazla yatırım gerektiren yaklaşık 30 proje bulunuyor. İran’ın 5 yıllık 250 milyar dolarlık ihtiyacı, bu büyük teklifte öne sürülen 300 milyar dolarlık rakamla neredeyse birebir örtüşüyor.
Öte yandan, geçtiğimiz haziran ayında ABD ile İran arasında imzalanan mutabakat zaptında da İran’ın savaş sonrası yeniden inşa masrafları için 300 milyar dolar talep ettiği hatırlanıyor.
İran’ın Derinleşen Ekonomik Krizi
Her halükarda İran, bugün ciddi bir nakit sıkıntısıyla boğuşan bir ülkedir. Savaşın başlamasından önce bile İran, son birkaç on yılın en şiddetli ekonomik kriziyle karşı karşıyaydı. Ulusal para birimi riyalin tarihi düşüşü, ocak ayında ülke çapında protestoların tetiklenmesine yol açmıştı. Şubatta patlak veren savaş ise İran’ın halihazırda krizde olan mali durumunu daha da çıkmaza soktu.
Uluslararası Para Fonu (IMF), 2026 yılında İran ekonomisinin yüzde 5,4 küçüleceğini öngörüyor. Yıllık ortalama enflasyon oranının ise yüzde 68,9 gibi korkunç bir rakama ulaşabileceği tahmin ediliyor; bu, Erdoğan yönetimindeki Türkiye’nin bile geride bırakacağı bir oran.
Mevcut koşullar göz önüne alındığında, ABD kısa vadede İran’ın işini tamamen bitiremez; ancak İran’ın da kısa sürede ABD’nin kapsamlı abluka ve yaptırımlarını aşabilmesi son derece zayıf bir ihtimal. ABD ara seçimleri sonuçlandı ve artık seçim kaygısı kalmayan Trump, kısa vadede İran’la bir anlaşmaya varmak için acele etmiyor.
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, geçtiğimiz hafta G7 Dışişleri Bakanları toplantısında Washington’ın tutumunu net bir şekilde dile getirdi. Rubio, İran’ın taleplerinin tamamen gerçek dışı ve son derece gülünç olduğunu, ABD yönetiminin bunları hiçbir şekilde kabul etmeyeceğini belirtti. Bununla birlikte Rubio, İran’ın karşı karşıya olduğu zorlu ekonomik duruma dikkat çekerek, “İran şu anda devasa bir ekonomik baskıyla karşı karşıya ve bu baskı her geçen gün şiddetleniyor” ifadelerini kullandı.
Çin’in Stratejik Tercihleri ve Güvenlik Kaygıları
Böyle bir ortamda İran’ın çıkış yolları aramak dışında başka çaresi kalmıyor. Mevcut şartlarda Tahran’a yardım edebilecek yegâne büyük güçler Çin ve Rusya’dır. Ancak Rusya’nın durumu ortadadır; Moskova’nın kendisi de ciddi bir finansal kaynak sıkıntısı yaşamaktadır. Dolayısıyla İran pratik olarak yalnızca Çin’i seçebilmektedir.
Çin elbette İran’a el uzatabilir. İran’la ekonomik ilişkileri derinleştirmek; Pekin’e enerji arz güvenliğini sağlama, dolarsızlaştırma sürecini hızlandırma ve Orta Doğu’daki stratejik nüfuzunu genişletme imkânı tanır. Pratikte de son aylarda iki ülke arasındaki ticaret ve iş birliği devam etmiştir. İran Parlamentosu Başkanlık Divanı üyelerinden Meysam Zuhuriyan, eylül ayında yaptığı açıklamada, ABD’nin Hürmüz Boğazı’nı kapatmasından bu yana Çin’den İran’a demiryoluyla mal taşımacılığının tam 10 kat arttığını ve bu güzergâhın artık günde 300 ila 400 bin varil petrol taşıyabildiğini ifade etmiştir.
Bununla birlikte, Çin’in İran’la iş birliği yapmaya istekli olması, Pekin’in Tahran’ın öne sürdüğü her büyük vaadi eksiksiz kabul edeceği anlamına gelmez.
Yatırım İçin Aşılması Gereken Engeller
Öncelikle şu sorunun yanıtlanması gerekir: İran’ın 300 milyar dolarlık yatırım projelerinden kaç tanesi gerçekten ticari değere sahiptir ve sürdürülebilir bir getiri sağlayabilir?
Enerji, madencilik ve altyapı ilk bakışta cazip alanlar gibi görünmektedir; ancak bu tür projeler genellikle onlarca hatta yüz milyar doları bulan yatırımlar gerektirir. İnşa süreçleri uzun, sermaye geri dönüşü ise çok daha zaman alıcıdır.
İran’ın mevcut durumu göz önüne alındığında; ocak ayındaki protestolar benzeri toplumsal huzursuzlukların yeniden patlak vermemesi, Tahran’daki durumun altüst olmaması ve Çin’in yatırımlarının güvenliğinin tehlikeye girmeyeceğini kim garanti edebilir?
Öte yandan İran, şu an hem ABD yaptırımlarının hem de askeri ablukanın altındadır. Şirketler sermayelerini projelere aktardıktan sonra inşaatları sorunsuz ilerletebilecekler mi? Projeleri normal şekilde faaliyete geçirebilecekler mi? Elde edilen karları ülkeye geri transfer edebilecekler mi? Bu aşamaların her biri son derece gerçek ve ciddi sorulardır.
Küresel finans sisteminin hâlâ büyük ölçüde dolara bağımlı olduğunu kabul etmek gerekir. Uluslararası alanda faaliyet gösteren her Çinli şirket için İran’daki yüksek riskli altyapı ve enerji projelerine derinlemesine dahil olmak, ABD’nin ikincil yaptırımlarına ve sınır ötesi yetki alanına maruz kalma riskini beraberinde getirir.
Özetle; İran’ın bu büyük vaadi, duyulduğu anda elleri kavuşturup para akışını bekleyebilecek bir fırsat değildir. İran bugün Çin sermayesine ihtiyaç duymaktadır; ancak dünyada Çin yatırımını talep eden tek ülke İran değildir. 300 milyar dolarlık projeler listesi masaya konulabilir ve 150 projenin her biri ayrı ayrı müzakere edilebilir; ancak İran, Çin’in gerçekten bu projelere finansman aktarmasını istiyorsa, son derece cazip yatırım koşulları sunmalıdır. İş dünyasında kendi ekonomik krizinizi 300 milyar dolarlık bir yatırım fırsatı olarak paketleyerek değil, iş dünyasının kendi mantığıyla konuşmak gerekir.
not: bu analiz tahrireh.ir sitesinden alınarak tercüme edilmiştir
