Kafkasya Koridorları Üzerindeki Rekabet; İran Dengeyi Nasıl Korumalı?

Betul

Bölgesel ve bölge dışı güçlerin Kafkasya koridorları üzerindeki rekabeti, yeni bölgesel denklemlerde İran’ın rolünü yeniden tanımlaması ve ülkenin jeopolitik ile transit konumunu güçlendirmesi için bir fırsat yaratmıştır.

Son birkaç haftadır Güney Kafkasya’da yaşanan gelişmeler, bölgede TRIPP (Trump Rotası) olarak bilinen projenin siyasi açıklama ve ön mutabakat aşamasını geride bırakarak yavaş yavaş kurumsal, hukuki ve teknik tasarım aşamasına geçtiğini göstermektedir. Bu projenin ulaşım ve elektrik iletimi boyutlarını incelemek üzere 6 ve 7 Kasım 2026 tarihlerinde ABD, Ermenistan ve Azerbaycan Cumhuriyeti arasında üçlü çalışma gruplarının oluşturulması, tarafların projeyi hayata geçirme konusundaki ciddiyetinin bir göstergesidir. Eş zamanlı olarak, TRIPP planının uygulanmasına yönelik Erivan-Washington stratejik iş birliği çerçevesinin Ermenistan parlamentosunda onaylanması, bu gelişmeye yeni boyutlar kazandırmıştır.

TRIPP planının İran için oluşturduğu sınama, yalnızca kuzey sınırlarında bir kara veya demir yolunun inşa edilmesi değildir. Stratejik öneme sahip olan asıl husus, İran’ın en hassas çevre bölgelerinden birinde mal, enerji, iletişim ve nihayetinde güvenlik akışını yönetmeye yönelik yeni düzenlemelerin şekillenmesidir. Tahran bu süreçte ekonomik ve siyasi konumunu sağlamlaştıramazsa, gelecekte İran’ın etkin katılımı olmaksızın tasarlanmış ve ülkenin jeopolitik kapasitesinin bir bölümünü marjinalleştiren bir ulaşım hatları ve güvenlik düzenlemeleri ağıyla karşı karşıya kalabilir.

Siyasi Mutabakattan Uygulama Mekanizmasına

8 Ağustos 2025 tarihli Washington zirvesinde Nikol Paşinyan ve İlham Aliyev, Donald Trump’ın arabuluculuğunda barışı ilerletme ve bölgesel bağlantıları geliştirme çerçevesi üzerinde anlaşmaya varmıştı. Devamında 2026 yılında TRIPP konusunda Ermenistan-ABD anlaşma çerçevesi şekillendi ve bu yılın kasım ayında Amerikalı, Ermeni ve Azerbaycanlı yetkililerin katılımıyla üçlü çalışma grupları faaliyete geçti. İlk aşamada ulaşım ve elektrik iletimine odaklanan bu grupların, teknik meseleleri ve projenin bölgesel altyapılara entegrasyonunu da incelemesi planlanıyor.

Bu gelişmenin önemi, ABD’nin artık Erivan-Bakü anlaşmazlığında yalnızca siyasi bir arabulucu sayılmaması, bölgedeki altyapı gelişiminin ana aktörlerinden biri haline gelmesidir. Nitekim Washington, barış anlaşmasından elde ettiği siyasi sermayeyi Kafkasya’daki ekonomik ve kurumsal varlığını pekiştirmek için kullanmaya çalışırken, eş zamanlı olarak Hazar Denizi’nin doğusunun Türkiye ve Avrupa ile olan transit bağlarını güçlendirmeyi hedeflemektedir.

Bu projeyi geliştirecek olan Amerikan şirketi, yüzde 74 ABD ve yüzde 26 Ermenistan ortaklığıyla 49 yıl boyunca (yarım asır daha uzatılabilir şekilde) faaliyet gösterecektir. Bu yapı, konunun bir ulaşım hattının inşasında yabancı müteahhitlerin katılımının ötesinde olduğunu ve uzun vadeli ekonomik ve yönetsel bir mekanizma kurulmasıyla ilgili olduğunu göstermektedir. Ermenistan hükümeti bu güzergâhın topraklarının kendi egemenliği ve yargı yetkisi altında kalacağını ve topraklarındaki altyapılara Ermenistan yasalarının uygulanacağını vurgulasa da proje geliştirme yönetiminin Amerikan çoğunluk hisseli bir şirketin elinde toplanması, Washington’un bu hattın ekonomik ve altyapısal kararları üzerindeki fiili nüfuzunun boyutu hakkında önemli soruları gündeme getirmektedir.

Washington’un Jeopolitik Hedefleri ile Ankara ve Bakü’nün Çıkarları

TRIPP projesi, Avrasya jeopolitiğindeki daha geniş çaplı gelişmeler çerçevesinde incelenmelidir. Bu güzergâhın Azerbaycan Cumhuriyeti’nin ana karasını Ermenistan’ın Sünik eyaleti üzerinden Nahçıvan’a bağlaması ve ardından Türkiye’nin kara ve demir yolu ağına entegre etmesi öngörülmektedir. Böylece Hazar Denizi’ni Güney Kafkasya ve Avrupa’ya bağlayan en önemli halkalardan biri İran’ın katılımı olmaksızın güçlendirilmiş olacaktır.

Azerbaycan Cumhuriyeti açısından bu proje, Nahçıvan ve Türkiye ile daha doğrudan bir bağlantı imkânı sunmakta ve ülkenin transit maliyetleri ile kısıtlamalarını azaltabilmektedir. Ankara için de Azerbaycan ve Orta Asya ile kara bağlantısının güçlendirilmesi, Türkiye’nin ulaşım ağlarındaki rolünü genişletme ve Türk dünyası ekonomik iş birliğini artırma stratejisiyle örtüşmektedir. Sonuç olarak Bakü ve Ankara’nın bu güzergâhın geliştirilmesindeki çıkarları büyük ölçüde kesişmektedir.

Ancak ABD’nin hedefi yalnızca iki Güney Kafkasya cumhuriyeti arasındaki ticareti kolaylaştırmak değildir. Washington, bu projenin geliştirme ve ekonomik yönetim yapısında yer alarak Avrasya’nın en kritik bağlantı boğazlarından birinde uzun vadeli nüfuz tesis edebilir. Bu varlık aynı zamanda ABD’ye bölgenin gelecekteki enerji, telekomünikasyon, ulaşım ve yatırım düzenlemelerinde söz sahibi olma imkânı tanır. Böylesi bir nüfuz illaki ABD’nin askeri konuşlanması anlamına gelmese de İran’ın ulusal güvenliği açısından hasım bir gücün ülke sınırları yakınındaki ekonomik ve kurumsal varlığı da titiz bir değerlendirme ve karşı hamle gerektirmektedir.

Öte yandan Trump Rotası, Çin ve Orta Asya’yı Hazar Denizi, Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye üzerinden Avrupa’ya bağlayan Orta Koridor (Trans-Hazar Rotası) ile de bağlantı kurmaktadır. Böyle bir durumda Kafkasya altyapılarının geliştirilmesi rakip güzergâhların konumunu sarsabilir. Tahran için temel mesele, bu yeni düzenlemelerin dışında kalan bir aktöre dönüşmeyi önlemektir.

İran’ın Endişesi; Sınır Meselesinin Ötesinde

Sünik eyaletinin İran açısından önemi coğrafi konumundan kaynaklanmaktadır. Ermenistan’ın güneyinde yer alan bu eyalet, İran’ın Ermenistan ile kara sınırını korumaktadır. Bu güzergâhın egemenlik, güvenlik veya operasyonel düzenlemelerindeki herhangi bir değişiklik, İran’ın Güney Kafkasya’ya ve Avrupa ulaşım hatlarına erişimini etkileyebilir.

Tahran’ın resmi tutumu, Ermenistan’ın toprak bütünlüğünün ve egemenliğinin korunması ile İran sınırları yakınında her türlü ABD askeri varlığına karşı çıkılması esasına dayanmaktadır. Abbas Arakçi, ekim ayında Erivan’a yaptığı ziyarette İran’ın Ermenistan’a güvendiğini belirtmiş, ancak aynı zamanda Tahran’ın bölgedeki ve İran sınırları yakınındaki Amerikan varlığına dair endişelerini de teyit etmiştir. Ermeni yetkililer de Trump Rotası üzerinde ABD askeri konuşlanmasının öngörülmediğini açıklamıştır.

Bu açıklamalara rağmen konu açık ve doğrulanabilir garantiler gerektirmektedir. Sınır kontrolü, malların denetimi, geçiş izinlerinin verilmesi, altyapıların korunması ve iletişim verilerinin yönetiminden hangi kurumun sorumlu olacağı netleştirilmelidir. Ayrıca projeyi geliştiren şirketin yetkilerinin neler olduğu ve Ermenistan hükümetinin bu şirketin faaliyetlerini nasıl denetleyeceği açıkça ortaya konulmalıdır.

Ekonomik açıdan da Tahran’ın endişesi dikkate değerdir. Hazar Denizi–Kafkasya–Türkiye transit hatları geniş yatırımlar ve daha hızlı hizmetlerle geliştirilirse, İran’ın Orta Asya ile Avrupa arasında köprü olma potansiyelinin bir kısmı azalabilir. Bu tehlike, özellikle İran’ın kendi demir yolu, kara yolu, gümrük ve lojistik altyapılarını gereken hızda tamamlayamaması durumunda daha da ciddileşmektedir.

Rusya; Henüz Tasfiye Edilmemiş Aktör

Rusya’nın Ermenistan denklemlerindeki geleneksel rolünün azalması ve ABD varlığının artması, Moskova’nın Kafkasya’dan derhal tasfiye edildiği anlamına gelmemektedir. Rusya hâlâ kayda değer ekonomik, altyapısal ve siyasi kapasitelere sahiptir ve Ermenistan demir yolu ağı da Rusya Demir Yolları’na bağlı Güney Kafkasya Demir Yolları şirketinin işletme imtiyazı altında yönetilmektedir.

Bununla birlikte, ABD’nin Trump Rotası’ndaki rolünün genişlemesi, Rusya’nın bölgesel bağlantı kurallarını belirleme konumunu sınırlandırabilir. Öte yandan Moskova, nüfuzunu korumak amacıyla tamamlayıcı projelere katılmaya, mevcut demir yolu kapasitelerini kullanmaya ve İran ile Azerbaycan Cumhuriyeti ile ilişkilerini güçlendirmeye yönelebilir. Tahran için Washington ve Moskova arasındaki tekelci rekabetin bir parçası haline gelmek uygun bir strateji değildir. İran kendi çıkarlarını bu iki gücün rekabetinden bağımsız olarak tanımlamalı ve ulusal çıkarlar çerçevesinde her ikisiyle de iş birliği yapma kapasitesinden yararlanmalıdır.

Jeopolitik Marjinalleşme Riski ve Tahran’ın Hesaplarını Değiştirme Zorunluluğu

İran iki konu arasında ayrım yapmalıdır: Uluslararası sınırların değiştirilmesine karşı çıkmak ve transit güzergâhların geliştirilmesine karşı çıkmak. İlki stratejik ve güvenlik temelli bir kırmızı çizgidir; ancak ikincisinde tek başına ısrar etmek ne mümkündür ne de İran’ın uzun vadeli çıkarlarınadır. Bölge ülkelerinin kendi ulaşım hatlarını geliştirme hakkı vardır ve Tahran da tüm rakip projeleri durdurmaya çalışmak yerine yeni ağlarda yer almak ve ekonomik ile siyasi pay elde etmek için çaba göstermelidir.

İran’ın temel sorunu, müstesna bir coğrafi konuma sahip olmasına rağmen bu avantajı henüz gerçek bir transit gücüne dönüştürememiş olmasıdır. Bankacılık ve yatırım kısıtlamaları, demir yolu altyapısındaki zayıflık, gümrük süreçlerinin uzunluğu, yürütme organları arasındaki koordinasyonsuzluk ve tutarlı bir ekonomi diplomasisinin eksikliği, İran’ın komşularını alternatif güzergâhlar geliştirme konusunda daha fazla motive etmiştir.

Bu durum devam ederse İran; Orta Asya, Kafkasya, Basra Körfezi ve açık denizlerin bağlantı halkası olmak yerine, bölgenin önemli ulaşım hatlarının kuzeyinden ve güneyinden teğet geçtiği ve ülkenin bu konumdan yeterince yararlanamadığı bir toprak parçasına dönüşebilir. Bu durum tam olarak “jeopolitik boğulma tehlikesi” olarak adlandırılabilecek tablodur.

İran’ın Jeopolitik Boğulmadan Çıkışı İçin Zorunlu Stratejiler

İran’ın bu durumla başa çıkabilmesi için koordineli ve uzun vadeli bir dizi adım atması gerekmektedir:

  1. Ermenistan ile Güvenlik ve Denetim Mekanizması Oluşturmak: Tahran, Trump Rotası’nın güvenlik düzenlemeleri konusunda Erivan ile açık ve yazılı bir anlaşmaya varmalıdır. Bu anlaşma şu ilkelere dayanmalıdır: İran sınırı yakınında ABD veya herhangi bir üçüncü gücün askeri birliklerinin konuşlandırılmaması, Ermenistan sınırlarının kontrolünün tamamen bu ülkenin yasal kurumlarında kalması, güzergâh altyapılarının İran aleyhine istihbari ve güvenlik amaçlı kullanılmasının önlenmesi ve olası tehditlere karşı bilgi paylaşım mekanizması kurulması. Bu mekanizmanın, Azerbaycan ile üçlü teknik görüşmelere de açık olan kalıcı bir İran-Ermenistan ortak komitesi şeklinde yapılandırılması daha uygun olacaktır.

  2. İran-Ermenistan Sınırını Vazgeçilmez Bir Ekonomik Avantaja Dönüştürmek: Tahran yalnızca Ermenistan ile olan 43 kilometrelik ortak sınırını korumakla yetinmemeli, bu sınırı aktif bir ekonomik ve transit bölge oluşturmak için kullanmalıdır. Nurduz sınır terminalinin geliştirilmesi, lojistik ve depolama merkezlerinin kurulması, bankacılık ve gümrük işlemlerinin kolaylaştırılması, kara yollarının geliştirilmesi ve İran’ın Ermenistan’a demir yolu bağlantısının takip edilmesi öncelikli olmalıdır. Ortak ticaret ve yatırım hacmi ne kadar artarsa, Erivan’ın Tahran ile stratejik ilişkilerini koruma ve geliştirme motivasyonu da o kadar artacaktır.

  3. Kuzey-Güney Koridorunu Tamamlamak ve Kafkasya’ya Operasyonel Olarak Bağlamak: Reşt–Astara demir yolunun tamamlanması, Kazvin–Reşt demir yolu kapasitesinin artırılması, Hazar (Kaspian) ve Enzeli limanlarının geliştirilmesi ile kuzeybatı sınırlarına demir ve kara yolu bağlantılarının iyileştirilmesi eş zamanlı yürütülmelidir. Bunun yanı sıra Culfa ve Nurduz üzerinden İran’ın ulaşım ağının Ermenistan’a bağlanması ve geliştirilmesi ciddiyetle takip edilmelidir. İran, Orta Koridor ile salt rekabet etmek yerine, İran topraklarından geçişi zaman, maliyet ve güvenilirlik açısından ekonomik olarak cazip kılacak tamamlayıcı güzergâhlar ağı oluşturmalıdır.

  4. Kuzey-Güney Koridorunu Çabahar Limanı ve Hint Okyanusu’na Bağlamak: İran’ın en önemli avantajlarından biri Basra Körfezi, Umman Denizi ve Hint Okyanusu’na doğrudan erişimidir. Hindistan, İran, Ermenistan ve Orta Asya ülkeleri arasındaki iş birliğinin geliştirilmesi, İran’ın güney limanlarından Kafkasya ve Karadeniz’e uzanan çok modlu bir güzergâh oluşturabilir. Bu güzergâh yalnızca diplomatik belgelerde kalmamalı; tarife anlaşmaları, sınır terminallerine yatırımlar, düzenli taşımacılık programları ve lojistik şirketleriyle yapılacak uzun vadeli sözleşmeler yoluyla işler hale getirilmelidir.

  5. Siyasi İzolasyon Yerine Bölgesel Projelere Ekonomik Katılım: İran; Ermenistan, Azerbaycan Cumhuriyeti ve hatta Türkiye’ye elektrik iletimi, enerji ticareti, yük taşımacılığı ve lojistik hizmetler gibi tamamlayıcı altyapı projelerinde ortaklık teklif etmelidir. Tahran, Ermenistan’ın egemenliği ve İran sınırının güvenliği korunmak kaydıyla, bu ülkelerin yeni demir ve kara yolu ağlarının İran altyapılarına bağlanmasını önerebilir. İran’ın tamamlayıcı projelerdeki ekonomik varlığı, gelecekteki denklemleri etkileme imkânını artıracaktır.

  6. Rusya, Çin, Hindistan ve Orta Asya Ülkeleriyle Ekonomi Diplomasisini Etkinleştirmek: İran; sermaye ve teknoloji çekmek, ayrıca pazardan önemli bir pay garanti altına almak için bu güçlerle olan ilişkilerini kullanmalıdır. Demir yolu alanında Rusya ile, Çabahar Limanı’nda Hindistan ile, ulaşım altyapıları ve lojistik bölgelerin geliştirilmesinde ise Çin ile iş birliği ülkenin rekabet kapasitesini artırmaya yardımcı olabilir. Ancak bu iş birlikleri tek bir dış güce bağımlılığa yol açmamalıdır.

  7. Transit Yönetişiminin İç Yapısını Reforme Etmek: Uluslararası koridorlarla ilgili işleri koordine etmek, gümrükleri bütünleştirmek, malların sınırlarda bekleme süresini azaltmak, dijital tek pencere sistemini hayata geçirmek, mevzuat istikrarını garanti etmek ve özel sektör yatırımlarını çekmek için yeni teşvikler sunmak üzere güçlü bir ulusal üst kurul oluşturulmalıdır. İran, uluslararası şirketlerin sırf coğrafi konumu daha uygun diye daha hızlı ve öngörülebilir güzergâhlar yerine daha uzun veya maliyetli güzergâhları tercih etmesini bekleyemez.

Sonuç

Trump Rotası ile ilgili yeni gelişmeler, İran’ın jeopolitik politikasının gözden geçirilmesi gerektiğine dair ciddi bir uyarıdır. Tahran, Kafkasya’daki ABD varlığına yönelik güvenlik endişelerinin yalnızca tepkisel, tehdit ve protestoya dayalı bir politikaya dönüşmesine izin vermemelidir. Aynı zamanda denetim ve hukuk mekanizmaları olmaksızın yalnızca siyasi garantilere güvenmek de yeterli değildir.

İran eş zamanlı olarak iki yolu izlemelidir: Bir yandan aktif diplomasi kullanarak sınırlarını ve ulusal güvenliğini tehdit eden jeopolitik değişiklikleri engellemeli, diğer yandan altyapılara yatırım yaparak ve bölgesel iş birliğini genişleterek İran’ı transit ağlarının dışında bırakmanın ekonomik ve siyasi maliyetini komşuları için artırmalıdır.

Nihayetinde İran’ın jeopolitik gücü yalnızca coğrafi konumundan değil, bu konumu ortak ekonomik, siyasi ve güvenlik çıkarları ağına dönüştürme kabiliyetinden kaynaklanmaktadır. Tahran sınırlarını bölgesel bağlantı ve iş birliği merkezine dönüştürebilirse, Trump Rotası gibi projeler İran için mutlaka bir tehdide dönüşmeyecektir. Ancak altyapısal atalet ve ekonomi diplomasisindeki zayıflık devam ederse, ülke sınırlarının bir metresi bile değişmese dahi İran’ın Kafkasya ve Orta Asya’daki jeopolitik ağırlığının önemli bir kısmı azalabilir.

not: bu analiz tahrireh.ir sitesinden alınarak tercüme edilmiştir

Bu Haberi Paylaş
Yorum Bırakın