ABD’nin artık sorunu İran’a karşı daha fazla yaptırım uygulamak değil, aksine yaptırımların başarılı olamayacağı gerçeğiyle nasıl başa çıkacağıdır. Zamanı çok iyi kullanabilen ve baskı altında güçlerini yeniden kazanabilen ülkeleri, eski araçlarla teslim olmaya zorlamak mümkün değildir. Amerika, aradan geçen zamanın ardından, İran’ın çöküşü için öngördüğü zaman diliminin aslında ABD ekonomik hegemonyasının sona ermesi için bir geri sayıma dönüştüğünü anlamaktadır.
Iraklı analist Necah Muhammed Ali’nin kaleme aldığı “Ra’yül-Yevm” elektronik gazetesindeki raporda şu ifadeler yer alıyor:
Tarihte gürültü ve patırtıyla gelmeyen, aksine düşmanın ses tonundaki değişimden, hesaplamalarının altüst olmasından ve unuttuğunu sandığı araçlara ani dönüşünden hissedilebilecek anlar vardır. Biz şu birkaç aydır tam da bu anlardan birini yaşamaktayız. Birkaç ay önce Washington ve işgal altındaki Yafa’daki resmi söylem oldukça netti; bu söyleme göre tarihin en sert ekonomik savaşı İran ekonomisini çökertecek ve Tahran’ı diz çöktürecekti. “Bu cümleler ve anlatı tam bir güvenle dile getiriliyor, sanki kesin bir gerçektir gibi medyada tekrarlanıyordu. Ancak gerçekleşmesi planlanan şey asla gerçekleşmedi. Ekonomi çökmedi, İran sokakları patlama sınırına gelmedi ve İran liderleri de ateşkes talebinde bulunmadı. Aksine, düşman bugün kendi yarattığı çıkmazdan ve dar boğazdan çıkış yolu arıyormuşçasına bir kez daha askeri seçeneklerden söz etmektedir.
Şimdi sorulan soru, yaptırımların başarılı olup olmadığı değil; aksine, özellikle bir ülkeye karşı tasarlanan en sert ekonomik savaşın neden başarısızlığa uğradığına dair daha derin bir sorudur. Bu sorunun yanıtı karmaşık değildir. Ekonomi savaşı, özünde İran’ın artık var olmayan eski bir tasviri üzerine kurulmuştur.
Trump yönetimi ve müttefikleri tek bir hedefe odaklanmışlardı; o da kuşatma, baskı ve tehdit yoluyla birkaç hafta içinde İran’ın petrol ihracatını sıfıra indirmekti. Ancak Amerikan kaynaklarının raporlarına göre gerçek çok farklıydı.
İran, en azından Ekim ortasına kadar petrol ihracatına devam etti ve petrolü savaş öncesi döneme göre çok daha yüksek fiyatlarla sattı. Açıklanan fiyatlar neredeyse iki katına çıkmıştı. Küresel arz sıkıntısı ve büyük ülkelerdeki stokların azalması nedeniyle denizlerde yüzen petrol, resmi oranların çok üzerinde fiyatlarla satıldı. Sonuç olarak, İran’ın son sekiz ayda elde ettiği enerji gelirleri, geçen yıl aynı dönemdeki 18-20 aylık gelire neredeyse denk geldi. Bu durum Tahran’ın arkasına stratejik bir güven alanı ekledi ve ülkeyi boğmak istedikleri yolu tıkadı.
İhracatı durdurmada tam bir başarı varsayılsa bile, İran yine de geniş bir zaman ve mali marj elde etmeyi başarmıştır. Ancak en önemlisi, Batılı raporlar da İran’ın savunma programlarının hassas parçaları dahil olmak üzere ihtiyaç duyduğu malları ithal etmeye devam ettiğini doğrulamaktadır. Ekonomik savaşın amacı, ekonomik çöküşten önce psikolojik bir çöküş yaratmaktı; ancak bu plan da başarısız oldu, çünkü İran’ın hazırlığı baskı stratejisinin tasarımcılarının tahmin ettiğinden çok daha derindi.
Sekiz ayın ardından İran’a karşı bir kez daha yeni bir savaştan söz edilmektedir. Bu söylemler, baskı stratejisinin sonuçlarına dair temel soruyu beraberinde getirmektedir: Eğer ekonomik savaş hedeflerine ulaşmış olsaydı, askeri seçenekler neden şimdi yeniden haberlerin üst sıralarına çıktı? Yaptırımlar yeni bir konu değildir; çünkü 2018’den beri birincil ve ikincil yaptırımlar altında neredeyse her şey bulunmaktaydı. Ancak bu araçlar ilan edilen hedeflere ulaşamadığında, iki taraf askeri seçeneğe başvurmuştur.
Şimdi askeri seçeneğin başarısızlığının ardından Amerika yeniden ekonomiye dönmüştür. Bu dönüş, etki gücünün büyük bir kısmını kaybetmiş ve stratejik bir sürpriz barındırmayan bir araca yönelmedir.
Yeni olarak değerlendirilebilecek tek konu, gemilere uyarılardan sınırlı hedeflemelere kadar deniz abluka girişimleridir. Bu ablukanın başarısı iki temel değişkene bağlıdır: Amerika’nın bunu uygulamadaki gerçek kapasitesi ve İran’ın tepkisinin niteliği.
İran’ın tepkisi de, Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi sekreteri de dahil olmak üzere üst düzey yetkililerinin dilinden eksiksiz, açık ve doğrudan ifade edilmiştir. Tahran, Amerikalıların tonundaki hafif değişime işaret ederek — ki bu durum ABD başkan yardımcısının mesajında kendini göstermiştir — şu uyarıda bulunmuştur: Eğer Amerika, İran’ın şartlarına bağlı kalmazsa Tahran savunma pozisyonundan taarruz pozisyonuna geçecektir.
Bu açıklamalar yalnızca sözlü bir tehdit değil, denklemlerdeki değişimin bir yansımasıdır. İran, savunma araçlarına artık sadece tepki verme aracı olarak bakmamakta, ülkeyi çatışmanın seyrini etkileyecek askeri ve stratejik kozlar olarak görmektedir. Zaman faktörünün önemi tam da bu noktada ortaya çıkmaktadır ve zaman artık düşmanın lehine ilerlememektedir.
Brezilya’nın deneyimine bakmak yeterlidir. Bu ülke gelişim aşamalarından birinde pek çok mali sorunla karşılaşmış ve borçlarının faizini ödemekte aciz kalmıştı. Bu konu yıllarca Brezilya’nın omuzlarında ağır bir yük oldu, ancak Brezilya bu aşamayı aştı ve bugün ekonomisi İngiltere’ninkinden bile daha büyüktür. Ülkeler kuşatma altına alındıkları dönemlerde mutlaka çökmezler; aksine bazen kuşatma, öncelikleri organize etmek ve yeni kapasiteler inşa etmek için bir motivasyona dönüşür.
İran, şartları ve ayrıntıları farklı olsa da, şu an yapı ve nitelik olarak Brezilya’nınkine benzer bir test ve meydan okumayla karşı karşıyadır. Bu ülke, önümüzdeki yıllarda ekonomik ve stratejik konumunu belirleyebilecek bir aşamaya yerleşmiştir. Eğer İran bu aşamayı aşmayı başarırsa, baskı ve yaptırım mantığına dayanarak onunla başa çıkmanın maliyeti geçmişe göre çok daha ağır olacaktır. Bu endişe, Amerika ve İsrail rejiminin davranışlarında açıkça görülmektedir. Dolayısıyla, şu anda sadece İran baskı altında değildir, çatışmanın maliyetinin büyük bir kısmı tüm kozların elinde olduğunu düşünen tarafın omuzlarına binmiştir.
İran’a geçmişte olduğu gibi yaklaşmak yanlıştır. Amerika’nın karar alıcıları ve bölgedeki pek çok analistin karşı karşıya olduğu en büyük hata, İran’ı savaş öncesi araçlarla analiz etmektir. Çatışma; İranlı siyasetçilerin İran’ın gücünü algılama biçimi, düşmanın sınırları ve kapasitesi ile zamanın mahiyeti gibi temel meseleleri değiştirmiştir. Amerika, askeri seçeneğin başarısız olmasının ardından ekonomik yaptırım seçeneğine yöneldiğinde, İran bunu eski araçlarla başa çıkılabilecek yeni bir süreç olarak görmemektedir. Mevcut hesaplar değişmiştir.
Askeri güç, Amerika’nın iç durumu, çatışmaların ABD ara seçimlerine etkisi ile küresel enerji ve gıda fiyatları, denklemlerde rol oynayan unsurlar arasındadır. İran’ın zararına olacağı öngörülen zaman faktörü, artık Amerika’nın görmezden gelmesi mümkün olmayan bir etkene dönüşmüştür. Eski araçlarla sürdürülen çatışma süresi uzadıkça, Amerika’nın maliyetleri artacak ve ilan edilen hedefler ile gerçek sonuçlar arasındaki mesafe açılacaktır.
Siyasette nihai zafer gerçekleşmeyecek ve uzun bir gerilimin sonu olarak tek bir aşama gösterilemeyecektir. Ancak öyle anlar vardır ki, bu anlarda hesaplamaların dengesi değişir ve sonuç alıcı olduğu düşünülen araçlar arzulanan neticeleri vermede etkisiz kalır.
Şu anda gözlemlenen durum, yaptırımlar, petrol ve abluka meselesinin ötesinde şu soruyu gündeme getirmektedir: Washington, mevcut İran’ın hakkında baskı stratejisi tasarlanan geçmişteki İran olmadığını fark etti mi?
Onlar, zaman faktörünün İran’ı yıpratacağı, yaptırımların bu ülkeyi diz çöktüreceği ve ablukanın İran’ın seçeneklerini kademeli olarak azaltacağı üzerine bahis oynamışlardı. Ancak durum Amerika’nın isteklerinin aksine ilerlemektedir. Amerika’nın ilan ettiği sonuca ulaşılamadan geçen her gün, ABD dosyasına bir başarısızlık daha eklemekte ve ülkenin geçmişteki araçlara yaptığı bahsin maliyetini artırmaktadır.
Not: bu analiz tahririeh.ir sitesinden alınarak tercüme edilmiştir
