İran, Trump, Putin ve Şi’nin tarihi zirvesinin gündeminde yer alıyor ve bazı tahminler bu zirvenin Yaltalaşacağına işaret ediyor; ancak bu senaryonun pek bir ağırlığı yok.
19 Kasım 2026 tarihinde ABD Başkanı Donald Trump, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping’in, Çin’in Shenzhen kentinde düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi marjında üçlü bir görüşme gerçekleştirmesi planlanıyor.
Diplomatik açıdan nadir görülen bu zirve, büyük güçler arasındaki rekabetten nükleer silahların kontrolüne ve Orta Doğu’daki gelişmelere kadar pek çok önemli konuyu kapsayabilir.
Bu arada İran, ABD’li yetkililerin açıklamalarına göre Trump’ın diğer iki liderle yapacağı görüşmelerin gündeminde yer alacak konulardan biri.
Bu zirvenin önemi yalnızca dünyanın üç büyük gücünün liderlerinin aynı anda bir araya gelmesiyle sınırlı değil; aksine bunun uluslararası düzenin gelişmeleri, Washington ile Pekin arasındaki rekabetin kızışması, Ukrayna savaşı, Orta Doğu’nun güvenlik durumu ve nükleer silahların kontrol sisteminin geleceği çerçevesinde değerlendirilmesi gerekiyor.
Silah Kontrolünden Küresel Düzen Rekabetine
Beyaz Saray, Trump, Putin ve Şi’nin Çin’deki üçlü görüşmesini teyit etti. Washington’ın odaklandığı temel eksenlerden biri, nükleer silahların kontrolü konusu ve büyük güçlerin nükleer rekabetini sınırlamak için yeni bir çerçevenin oluşturulma ihtimalidir.
Bu konunun önemi, ABD ile Rusya arasındaki “Yeni START” anlaşmasının Şubat 2026’daki süresinin dolmasının ardından arttı; bu anlaşma, iki ülkenin stratejik nükleer silahlarını sınırlayan son temel çerçeve niteliğindeydi.
Trump daha önce Çin’in de katılımıyla yeni bir anlaşmaya varma arzusunu dile getirmişti; bu konu, Pekin’in nükleer kapasitesindeki artış göz önüne alındığında Washington için giderek artan bir önem taşımaktadır.
Bununla birlikte Çin, nükleer cephaneliğini ABD ve Rusya’nın çok daha büyük cephaneliklerinin yanında sınırlayacak müzakerelere girmeye şu ana kadar pek bir istek göstermemiştir.
Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi (CSIS) düşünce kuruluşu, mevcut koşullarda kapsamlı bir üçlü anlaşmaya varmanın gerçekçi olmadığını vurgulamaktadır. Bu analize göre zirvenin önemi, daha ziyade uzun vadeli diyaloglar için zemin hazırlamakta, şeffaflığı artırmakta ve nükleer güçler arasındaki yanlış hesaplama riskini azaltmaktadır.
Brookings Enstitüsü, büyük güçlerin ilişkilerinin karmaşıklığına ve acil sonuçlardan beklentilerin sınırlı olduğuna işaret ederek şöyle yazmaktadır: Böyle bir durumda Shenzhen zirvesi, büyük anlaşmaların imzalandığı bir yer olarak değerlendirilmekten ziyade, pozisyonları tartmak ve üç güç arasındaki anlaşmazlıkları yönetme imkanını incelemek için bir fırsat olarak değerlendirilmelidir.
Bu bağlamda, Shenzhen üçlü zirvesinin 1945 yılındaki Yalta Konferansı ile karşılaştırılıp karşılaştırılamayacağı sorusu gündeme gelmektedir.
Reuters haber ajansı “Yeni bir Yalta mı?” sorusuyla yayımladığı bir raporda, küresel ve bölgesel sorunlar hakkında doğrudan çıkar sahibi ülkeler olmaksızın üç büyük gücün görüşme ihtimalinden kaynaklanan endişelere işaret etmiştir.
Yalta Konferansı’nda ABD, Sovyetler Birliği ve Britanya liderleri II. Dünya Savaşı sonrası düzenlemeler hakkında görüşmüşlerdi; bu kararlar birçok ülkenin kaderini etkilemişti.
Şimdi de büyük güçlerin, doğrudan dahil olan ülkelerin belirleyici bir rolü olmaksızın Ukrayna ve Orta Doğu gibi konularda mutabakata varmalarından endişe duyulmaktadır.
Elbette bugünün dünya koşulları 1945 yılından temel farklılıklar göstermektedir ve Shenzhen zirvesini Yalta Konferansı ile eş tutmak mümkün değildir. Bununla birlikte, bu karşılaştırmanın dile getirilmesi, büyük güçlerin anlaşmasına dayalı ve etki alanlarını belirleyen bir politikanın geri dönmesinden duyulan kaygıyı göstermektedir.
Brookings Enstitüsü bu hususta, Washington ve Pekin’in çıkar çatışmalarının ve üç ülkenin ilişkilerinin karmaşıklığının kapsamlı bir anlaşmaya varmayı zorlaştırdığını belirtmektedir. Bu nedenle, zirve simgesel açıdan Yalta’yı hatırlatsa bile, etki alanlarının paylaşılması konusunda büyük bir anlaşmanın şekillendiğine dair henüz bir kanıt bulunmamaktadır.
İran; Nükleer Dosyanın Ötesinde Bir Konu
Silah kontrolü konusunun yanı sıra İran da Trump’ın Putin ve Şi ile görüşmek istediği konular listesinde yer alıyor. ABD Başkanı, bu görüşmede İran konusunu gündeme getirmeyi amaçlıyor.
Bununla birlikte ABD’li yetkililer, Washington’ın bu zirvenin İran hakkında belirli bir anlaşmayla sonuçlanmasını beklemediğini ve bunu daha çok liderler düzeyinde diyaloğu başlatmak için bir fırsat olarak gördüğünü vurguladılar.
Bununla birlikte Obama’nın eski danışmanı Vali Nasr şuna inanmaktadır: İran savaşıyla ilgili görüşmelerdeki bir sonraki dönüm noktası ve önemli karar zamanı, Donald Trump, Şi Cinping ve Vladimir Putin’in üçlü görüşmesi olacaktır.
İran dosyasının böyle bir zirvede gündeme getirilmesinin önemi, Tahran’ın her üç ülkeyle de farklı ilişki ve münasebetlere sahip olmasından ve her birinin de İran ve Orta Doğu’daki gelişmeler karşısında kendi özel çıkarlarını takip etmesinden kaynaklanmaktadır.
Amerika, İran’ın nükleer silah elde etmesini önlemeyi ve Tahran’la yaşanan anlaşmazlığın güvenlik ve bölgesel sonuçlarını yönetmeyi amaçlamaktadır. Rusya, İran ile siyasi, güvenlik ve askeri ilişkilere sahiptir, ancak aynı zamanda Washington ile olan ilişkilerinde ve uluslararası gelişmelerde daha geniş kapsamlı mülahazalara da sahiptir. Çin de İran’ın en önemli ekonomik ortaklarından biri olarak bölgenin istikrarını ve enerji akışının devamını istemektedir; bu konu Çin ekonomisi için stratejik önem taşımaktadır.
Bu açıdan bakıldığında, Shenzhen zirvesinde İran konusu muhtemelen sadece nükleer dosya ile sınırlı kalmayacaktır. Orta Doğu’daki güvenlik gelişmeleri, çatışmaların yayılma ihtimali, enerji nakil yollarının güvenliği ve Tahran’ın Washington ile olan münasebetlerinin geleceği de görüşmelerde gündeme gelebilir.
Çin, İran’ın nükleer silah elde etmesine karşı çıkmakla birlikte, anlaşmazlıkların siyasi yollardan çözülmesi gerektiğini vurgulamıştır. Pekin’in Tahran ve Washington ile olan diplomatik temasları hakkında yayımlanan raporlar da Çin’in diyalogun ve gerginliğin azaltılmasının destekçisi olarak rolünü korumak istediğini göstermektedir. Rusya da İran’la iş birliğinin genişlemesini memnuniyetle karşılasa da, Tahran ile Washington arasındaki anlaşmazlığın kapsayıcı ve kontrolden çıkmış bir kriz haline gelmesini mutlaka istemez.
Bu çerçevede, zirvenin Yalta’ya benzetilmesi İran için önemli bir soruyu gündeme getirmektedir: Tahran dosyası, büyük güçler arasındaki daha geniş pazarlıklar çerçevesine dahil edilebilir mi?
Böyle bir ihtimal kesin bir gerçeklik olarak öne sürülemez, ancak tarihsel deneyim büyük güçlerin rekabet dönemlerinde bölgesel meselelerin bazen daha büyük müzakerelerin bir parçası haline geldiğini göstermektedir.
İran İçin Üç Senaryo; Siyasi Mutabakattan Büyük Güçlerin Pazarlığına
İçeriği açıklanan pozisyonlar ve üç ülkenin farklı çıkarları göz önüne alındığında, bu zirvenin İran dosyası üzerindeki etkisi için üç ana senaryo düşünülebilir.
Birinci senaryo, krizin şiddetlenmesini önlemek için üç güç arasında asgari bir mutabakatın şekillenmesidir. Bu çerçevede Amerika, Rusya ve Çin; İran’ın nükleer silah elde etmesini önlemenin, bölgenin istikrarını korumanın ve diplomatik yolları sürdürmenin gerekliliğini vurgulayabilirler. Böyle bir mutabakat, İran’la başa çıkma biçimi üzerinde anlaşmaya varıldığı anlamına gelmez, ancak büyük güçler arasında bu dosya üzerinden daha fazla anlaşmazlığın çıkmasını önleyebilir.
İkinci senaryo, Tahran’la yüzleşme yöntemi konusunda anlaşmazlık yaşanmasıdır. Washington, Çin’in siyasi ve ekonomik kapasitesini ve Rusya’nın nüfuzunu İran üzerindeki baskıyı artırmak için kullanmaya çalışabilir; buna karşılık Moskova ve Pekin muhtemelen anlaşmazlıkların siyasi yoldan çözülmesi ve tek taraflı eylemlere karşı çıkılması gerektiğini vurgulayacaklardır. Bu durumda zirve, ortak bir anlaşmaya varılması yerine, yaklaşım farklarının açıkça ortaya çıktığı bir sahne olacaktır.
Üçüncü senaryo, İran dosyasının büyük güçler arasındaki daha geniş denklemlerin bir parçası haline gelmesidir. Bu senaryo, zirvenin Yalta’ya benzetilmesini öne çıkaran endişenin aynısıdır. Yani büyük güçler, menfaat sahibi ülkeler müzakere masasında bulunmaksızın güvenlik meseleleri ve etki alanları hakkında birbirleriyle görüşebilirler.
Bununla birlikte şu anda, gizli bir anlaşmanın varlığı veya İran üzerinde belirli bir pazarlık yapıldığı sonucuna varmak için yeterli kanıt bulunmamaktadır ve böyle bir ihtimal kanıtlanmış bir gerçeklik olarak değil, yalnızca incelenmeye değer bir senaryo olarak ele alınmalıdır.
Tahran için en önemli mesele, diplomatik konumunu güçlendirmek amacıyla Çin ve Rusya ile olan ilişkilerinin kapasitesinden yararlanmak, ancak İran dosyasının büyük güçler arasında bir pazarlık konusu olmasına izin vermemektir.
Not: bu analiz tabnak.ir sitesinden alınarak tercüme edilmiştir
