Kur’an, düşmanlık ve saldırı karşısında Müslümanları savunmaya ve karşı koymaya çağırır, ancak aynı zamanda savaş için net bir kırmızı çizgi çizer: Savaşın, fakat ilahi sınırları aşmayın ve başkalarına zulmetmeyin.
Bakara Suresi’nin 187 ile 190. ayetleri, oruç konusunun devamında şer’i hükümleri ve sınırları açıklamakta ve ardından cihat konusunu ele alarak İslam toplumunun savunulması ile saldırılara karşı konulmasının gerekliliğinden bahsetmektedir.
Bu ayetler, ibadet hükümlerinin ayrıntılarını açıklamanın yanı sıra İslam’ın ahlaki ve sosyal düzeninin bir tablosunu sunmaktadır; hem bireysel arzuların dizginlenmesini ve nefse hakim olunmasını vurgulayan hem de müminlerin zulüm ve saldırı karşısında duyarsız kalmasına izin vermeyen bir düzen.
Oruçluların Normal Hayata Dönmelerine İzin Verilen Geceler
-
ayet “أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَىٰ نِسَائِكُمْ” ifadesiyle başlar; yani oruç gecelerinde kadınlarınıza yaklaşmak (eşlerinizle cinsel ilişkide bulunmak) size helal kılındı.
Bu ayet orucun hükümlerinden birine işaret etmekte ve evlilik ilişkisi yasağının sadece oruçlu olunan saatlere özgü olduğunu, gecenin girmesiyle bu kısıtlamanın kalktığını açıklığa kavuşturmaktadır. Kur’an devamında “هُنَّ لِبَاسٌ لَكُمْ وَأَنْتُمْ لِبَاسٌ لَهُنَّ” (Kadınlar sizin için birer elbise, siz de onlar için birer elbisesiniz) tabirini kullanır. Bu ifade, evlilik ilişkisini belirtmenin yanı sıra karı koca arasındaki yakın bağı, koruyuculuğu, huzur kaynağı olmayı ve karşılıklı desteği gösterir.
Ayetin devamında Yüce Allah insanın zorluklarını bildiğini ifade ederek şöyle buyurur: “عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ فَتَابَ عَلَيْكُمْ وَعَفَا عَنْكُمْ” (Allah, sizin kendi kendinize hıyanet etmekte olduğunuzu bildi de tövbenizi kabul edip sizi bağışladı).
Allame Tabatabayı El-Mizan Tefsiri’nde, bu bölümün daha önce oruç tutanlar için daha fazla kısıtlama getiren bir hükmün değiştirilmesine matuf olduğunu belirtmektedir. Yeni yasal düzenleme, insanın kapasitesini dikkate alarak dini yükümlülüklerin yerine getirilmesinin yolunu daha da kolaylaştırmıştır.
Oruç Sadece Aç Kalmak Değildir, İlahi Sınırları Gözetmektir
Aynı ayetin devamında yeme ve içme zamanı da belirlenmektedir: “وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّىٰ يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الْأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ” (Şafağın beyaz ipliği siyah ipliğinden sizce ayırt edilinceye kadar yeyin, için).
Bu ifade, fecrin doğuşundan ve oruç vaktinin başlangıcından kinayedir. O andan itibaren imsak (yemeden içmeden kesilme) farz olur ve oruçlu kişi gece girinceye kadar yemekten, içmekten ve orucu bozan diğer şeylerden sakınmalıdır.
Ayet “تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا” (Bunlar Allah’ın sınırlarıdır, sakın onlara yaklaşmayın) ifadesiyle sona erer. Önemli husus şudur ki Kur’an sadece orucun zamanını ve şartlarını belirlemekle kalmaz, aynı zamanda ilahi sınırların gözetilmesini de vurgular. Oruç, iradeyi güçlendirmek ve Allah’ın emrine bağlı kalmak için bir egzersizdir; oruçlu saatlerde kendi helal arzularına karşı direnen bir insan, harama karşı da kendini tutma yeteneğine sahip olmalıdır.
Başkalarının Mallarını Haksız Yollarla Gasp Etmeyin
-
ayet insanların mali haklarıyla ilgili önemli bir hükümle başlar: “وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ” (Birbirinizin mallarını haksızlıkla yemeyin).
Bu hüküm, dini öğretilerin sadece bireysel ibadetlerle sınırlı olmadığını, ekonomik ve sosyal ilişkilerin sağlıklı olmasının da temel bir öneme sahip olduğunu göstermektedir. Ayetin devamında Yüce Allah, insanların mallarının bir kısmını günah yoldan gasp etmek için hakimlere ve güç sahiplerine rüşvet vermekten bahsetmektedir: “وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ”.
El-Mizan Tefsiri’ne göre bu ayet, başkalarının haklarına ve mallarına ulaşmak için her türlü gayrimeşru aracın kullanılmasını mahkum etmektedir. Dolayısıyla, sadece adli bir kararın çıkarılmış olması veya güç ve nüfuz sahibi olunması, haksız mülkiyeti haklı hale getiremez. İnsanların hakkı rüşvet, aldatma ve kanunun suistimal edilmesiyle ortadan kalkmaz.
Hilal, Hayatın Düzeni ve İbadet İçin Bir İşarettir
-
ayet hilaller hakkındaki bir soruya cevap vermektedir: “يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ” (Sana hilalleri soruyorlar. De ki: Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir).
Allame Tabatabayı, ayın şekil değiştirmesinin zamanı teşhis etmek ve hayat işlerini düzenlemek için doğal bir işaret olduğunu açıklamaktadır. İnsanlar tam da bu işaret sayesinde ibadetlerin, ticari işlemlerin, özel günlerin ve hac gibi amellerin zamanını belirleyebilirler.
Ayetin devamında, evlere arkalarından girmekle ilgili Cahiliye dönemine ait yanlış bir anlayış reddedilmekte ve “وَلَيْسَ الْبِرُّ بِأَنْ تَأْتُوا الْبُيُوتَ مِنْ ظُهُورِهَا” (İyilik, evlere arkalarından girmeniz değildir) buyrulmaktadır. Ardından gerçek iyilik ve erdemliliğin ölçütü olarak takva sunulmaktadır. Böylece Kur’an, gerçek dindarlık ile hurafeler ve esassız gelenekler arasına belirgin bir fark koymaktadır.
Saldırı ve Haksızlık İçin Değil, Savunma İçin Savaş
-
ayet Kur’an’ın en önemli sosyal ve savunma hükümlerinden biriyle başlar: “وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ” (Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın, fakat sınırı aşmayın; çünkü Allah sınırı aşanları sevmez).
Bu ayet, Kur’an’ın savaş ve savunmaya bakışını anlamak için önemli bir dayanaktır. Savaş emri, savaşa girişen kimselere yöneliktir ve aynı zamanda Müslümanlar saldırganlıktan ve ilahi sınırları aşmaktan menedilmişlerdir.
Allame Tabatabayı El-Mizan’da “فِي سَبِيلِ اللَّهِ” (Allah yolunda) kaydını önemli görmektedir; çünkü Kur’an mantığında savaş toprak genişletmek, kişisel intikam almak veya maddi menfaatler elde etmek için olmamalı, aksine hakkın gerçekleşmesi ve zulme karşı konulması doğrultusunda olmalıdır.
Nitekim bu ayet aynı anda iki ilkeyi ortaya koymaktadır: Birincisi, müminler toplumu düşmanın saldırısı karşısında pasif kalmamalıdır; ikincisi ise savaş meydanında bile zafere ulaşmak adına her türlü davranışı meşru görme hakkına sahip değildir.
Bu bölümün tefsirinde, 187. ayetle ilgili tamamlayıcı bir nokta da önem taşımaktadır: Kur’an, orucun başlangıç ve bitiş zamanını belirlemenin yanı sıra itikaf hükmünü de açıklamakta ve oruçluların camide itikafta bulundukları sırada eşleriyle cinsel ilişkide bulunmamaları gerektiğini buyurmaktadır. Bu hüküm, itikafın gözetilmesi gereken özel şartlara ve hürmete sahip olduğunu göstermektedir.
Ayrıca 190. ayetin açıklamasında El-Mizan Tefsiri’ndeki inceliğe dikkat etmek gerekir; Allame Tabatabayı “الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ” (sizinle savaşanlar) ifadesini sadece o anda Müslümanlara saldıranlar anlamında görmemekte, aksine bunu Müslümanlarla savaş ve düşmanlık halinde olan Mekke müşriklerine matuf saymaktadır. Dolayısıyla ayetin ekseni, ilahi sınırları aşma ve haksızlık etme yasağıyla birlikte, saldırgan cepheye karşı savaşın meşru kılınmasıdır.
