Sınır ötesi yaptırımlar ve yeni “Iron Gate” planı, Washington’un İran’ın ekonomik damarlarını sınırlandırmak amacıyla Tahran’ın ticari ortakları üzerindeki baskı stratejisini yoğunlaştırdığını gösteriyor. Ancak bu politika ciddi engellerle karşı karşıya.
Tahran ile Washington arasındaki gerilim devam ederken ABD Başkanı Donald Trump yönetimi, İran’a yönelik ekonomik baskının kapsamını genişletiyor. Washington, yabancı finans ve ticaret ağlarına yaptırım uygulamaktan İran’ın ticari faaliyetlerinde kullandığı deniz ve kara güzergâhlarına kısıtlamalar getirmeye kadar uzanan bir politika izliyor. Hazar Denizi ve kara güzergâhlarını sınırlandırmak amacıyla “Iron Gate” adlı operasyonel görev gücünün oluşturulması, deniz ablukası ve “Ekonomik Dışlama” olarak adlandırılan operasyonla birlikte değerlendirildiğinde, Washington’un baskı alanını coğrafi olarak genişletmeye ve İran ekonomisinin bağlantı noktalarını hedef almaya çalıştığı görülüyor.
Bu strateji kapsamında bankalar, deniz taşımacılığı ve sigorta şirketleri, ticari aracılar ve Tahran’la iş birliği yapan ülkelerin hükümetleri de ABD’nin baskı alanına çekiliyor. Washington, ticaret güzergâhlarını kısıtlayarak ve İran’la iş birliğinin maliyetini artırarak sınır ötesi bir ekonomik abluka oluşturmayı hedefliyor. Ancak bu politika, bölgesel ve uluslararası aktörlerin çıkarları ve siyasi hesapları nedeniyle ciddi güçlüklerle karşılaşıyor.
Oyunun kuralları değişiyor: Yaptırımlardan İran’ın bağlantı ağlarını hedef almaya
Washington son aylarda İran ekonomisine yönelik baskıyı geleneksel yaptırımların ötesine taşıyarak ülkenin dış ticaretini sürdürmesini sağlayan güzergâhları ve ağları hedef almaya çalışıyor. İran limanlarına yönelik deniz ablukası, petrol taşımacılığı yapan filoya baskı uygulanması, petrol satışına ve döviz gelirlerinin transferine aracılık eden yapıların hedef alınması bu yaklaşımın parçalarını oluşturuyor.
Ancak ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığının (CENTCOM) 7 Kasım’da “Iron Gate” operasyonel görev gücünü kurduğunu açıklaması, Washington’un baskıyı kara güzergâhlarına ve Hazar Denizi’ne de yaymayı amaçladığını ortaya koydu.
Yaklaşık 20 askerî ve sivil personelden oluşan ve Florida eyaletinin Tampa kentinde konuşlandırılan bu görev gücü, ABD yönetiminin çeşitli kurumlarıyla iş birliği içinde, gelişmiş silahların, çift kullanımlı teknolojilerin ve yaptırım kapsamındaki malların yanı sıra Washington’un “yasa dışı gelir” olarak nitelendirdiği kaynakların kara sınırları ve Hazar Denizi üzerinden taşınmasını engellemekle görevlendirildi.
Dolayısıyla Iron Gate, Amerikan askerlerinin İran sınırlarına konuşlandırılması veya sınır kapılarının fiziki olarak kapatılması anlamına gelmiyor. Bu yapı, ülkenin tedarik ve ticaret güzergâhları üzerinde istihbarat, gözetim ve baskı faaliyetlerini koordine etmeye yönelik bir mekanizma niteliği taşıyor.
Benzer bir yaklaşım finans ve ticaret alanında da izleniyor. ABD Hazine Bakanlığı, Ağustos 2026’da başlatılan “Ekonomik Dışlama” operasyonu kapsamında bankaları, döviz bürolarını, deniz taşımacılığı şirketlerini, petrol satışına aracılık eden kuruluşları ve gemilere kayıt ile hizmet sağlayan kurumları hedef aldı. Örneğin, bölgede İran’la bağlantılı bankalara ve finans ağlarına yönelik yaptırımlar ile gölge filoda faaliyet gösteren şirketlere uygulanan baskı, Washington’un yalnızca tek bir işlemi engellemeyi veya İranlı bir şirketi yaptırım listesine almayı amaçlamadığını gösteriyor. ABD, İran’la ticaretin destekleyici halkalarını da Tahran’la iş birliğinden vazgeçirmeye çalışıyor.
Bu aşamanın ayırt edici özelliği, yaptırım ve ablukanın coğrafi kapsamının genişletilmesi. Buna göre bankalardan nakliye şirketlerine, ticari aracılardan İran’la iş birliği yapan hükümetlere kadar her yabancı aktör, ABD’nin baskı alanının bir parçası hâline gelebiliyor. Nihai amaç, ticaretin maliyetini artırmak ve İran’ın alternatif güzergâhlara erişimini zorlaştırmak. Ancak bu politikanın ne ölçüde başarılı olacağı, yaptırım listelerinin yayımlanmasından çok, söz konusu ağların bulunduğu ülkelerin Washington’la iş birliği yapıp yapmayacağına bağlı olacak.
Washington, İran’ın ticari ortaklarını nasıl hedef alıyor?
ABD’nin sınır ötesi yaptırımları genişletme gücünün temelinde, İran’ın ticaretini doğrudan kontrol edebilmesi değil, uluslararası finans sistemi üzerindeki nüfuzu ve dünya genelindeki çok sayıda banka ile şirketin dolara erişime bağımlılığı bulunuyor.
Washington bu konumunu kullanarak yabancı aktörlerin İran’la iş birliğinin maliyetini artırıyor. Böylece ABD topraklarında faaliyet göstermeyen şirket ve kurumlar dahi İran’la iş birliğini sürdürmek ile ABD finans sistemine erişimlerini korumak arasında seçim yapmak zorunda bırakılabiliyor.
Bu çerçevede ikincil yaptırımlar, ABD’nin en önemli baskı araçlarından biri olarak öne çıkıyor. ABD vatandaşlarını ve ABD ile bağlantılı işlemleri büyük ölçüde sınırlayan birincil yaptırımların aksine ikincil yaptırımlar, İran ekonomisinin yaptırım kapsamındaki sektörleriyle iş birliği yapan yabancı finans kuruluşlarını ve şirketleri de cezalandırılma riskiyle karşı karşıya bırakabiliyor. ABD Hazine Bakanlığının Ekim 2026’da yabancı bankalara, önceden herhangi bir uyarı yapılmaksızın yaptırıma maruz kalabilecekleri yönünde ilettiği uyarı, uluslararası bankacılık ağında caydırıcılık oluşturmak için bu aracın nasıl kullanıldığının örneklerinden biri.
Bu baskı yalnızca sözlü tehditlerle sınırlı kalmadı. Türkiye merkezli Golden Globe Bank’ın yaptırım listesine alınması ve Mısır merkezli Emirates NBD’nin ABD’deki muhabir bankacılık hesaplarına erişimine yönelik adım, Washington’un yabancı bir finans kuruluşunu hedef alarak onun ABD bankacılık ağıyla ilişkisini riske atmayı amaçladığını gösterdi.
Bununla birlikte ABD’nin yaptırım gücü, bütün ülkelerin koşulsuz biçimde Washington’a tabi olacağı anlamına gelmiyor. Çin, Rusya, Türkiye ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin İran’la ilişkilerinde farklı ekonomik çıkarları ve siyasi hesapları bulunuyor. Bu ülkelerin Washington’un baskısına ne ölçüde uyum sağlayacağı da birbirinden farklılık gösteriyor.
Bu nedenle ABD stratejisi, İran ile dünya arasındaki ekonomik ilişkileri bütünüyle kesmekten ziyade Tahran’ın ticari ortakları arasında korku ve belirsizlik oluşturmayı hedefliyor. Washington, dolar sisteminden ve ABD pazarından dışlanma tehdidini kullanarak yabancı aktörleri, henüz herhangi bir yaptırım uygulanmadan İran’la iş birliğini sınırlandırmaya yöneltmeye çalışıyor.
Alternatif ağlar: Yaptırımları aşmaya çalışan ekonominin imkânları ve sınırları
On yıllardır devam eden yaptırımların sonuçları, ABD baskısının İran’ın dış ticaret maliyetlerini artırdığını ancak ülkenin dünya ekonomisiyle bağlantısını mutlaka koparmadığını gösteriyor. İran, geleneksel ve ABD nüfuzu altındaki kanalların dışında ticaretin bir bölümünü sürdürmesine imkân tanıyan alternatif ticari, finansal ve taşımacılık güzergâhlarını zaman içinde geliştirdi. Çin ve Rusya ile iş birliğinin genişletilmesi, komşu ülkelerin imkânlarından yararlanılması, sınır ticaretinin artırılması ve kuzey ile doğudaki transit güzergâhların kullanılması bu mekanizmalar arasında yer alıyor.
Finans alanında ise ulusal para birimleriyle ticaret, mal takası ve döviz büroları ile ticari aracılık ağlarının kullanılması, bazı işlemlerin ABD bankacılık sistemine bağımlılığını azaltmaya yardımcı oldu. Reuters’ın Eylül 2026’da yayımladığı bir haber, İran ile Çin arasında İran’ın petrol gelirlerinin Çinli şirketlerden mal alımında kullanılabilecek bir krediye dönüştürüldüğü bir mekanizmayı ortaya çıkardı. Bu yöntem, uluslararası bankalar üzerinden doğrudan para transferine duyulan ihtiyacı azaltırken iki ülke arasındaki ticaretin bir bölümünün sürdürülmesine imkân sağlıyor.
Rusya ile iş birliği de bu politikanın önemli güzergâhlarından biri olarak öne çıkıyor. İki ülkenin bankacılık mesajlaşma sistemlerinin birbirine bağlanması ve ticarette ruble ile riyalin kullanımının artırılması, Batı finans ağlarına bağımlılığı azaltabilecek imkânlar oluşturdu. Ayrıca Hazar Denizi güzergâhları ve Kuzey-Güney Koridoru, İran’ın ticaret ve ithalat ihtiyaçlarının bir bölümünü karşılayabilecek potansiyele sahip.
Washington’un stratejik çelişkisi: Daha fazla yaptırım, ABD’nin finansal tekelinin aşınması
İran’a yönelik sınır ötesi yaptırımların genişletilmesi ve ekonomik baskının artırılması, başka bir stratejik sonucu da beraberinde getiriyor: Ülkelerin ABD kontrolündeki finansal altyapılara bağımlılıklarını azaltma yönündeki motivasyonunu güçlendiriyor.
Washington, doların ve kendi bankacılık ağının uluslararası konumundan yararlanarak yabancı şirketleri ve kurumları İran’la iş birliği yapmak ile ABD pazarına erişimlerini korumak arasında seçim yapmaya zorluyor. Ancak bu politikanın sürdürülmesi, hükümetler ve ekonomik aktörler arasında ABD finans sistemine bağımlılığın başlı başına siyasi ve ekonomik bir kırılganlığa dönüştüğü düşüncesini giderek güçlendirebilir.
Bu kaygı yalnızca teorik bir varsayımdan ibaret değil. Chicago Üniversitesi ve Northwestern Üniversitesi tarafından yakın zamanda yayımlanan bir araştırma, son yıllarda finansal yaptırımların hedef alınan bankaların uluslararası ödeme ağlarına erişimini azalttığını ve baskı altındaki ekonomilerde faaliyet gösteren bazı finans kuruluşlarını, özellikle Çin yuanının kullanımı olmak üzere alternatif güzergâhlara yönelttiğini ortaya koyuyor.
İran açısından da ABD baskısı, stratejik ortaklarla iş birliğini ve dolar dışı mekanizmaların kullanımını güçlendirebilir. Ulusal para birimleriyle ticaretin geliştirilmesi, takas yöntemlerinin yaygınlaştırılması ve bağımsız para transferi güzergâhlarının oluşturulması, yaptırımların etkisini kısmen azaltabilecek adımlar arasında yer alıyor. Bununla birlikte bu tür altyapıların oluşturulması zaman, yatırım ve karşılıklı güven gerektiriyor. Bu mekanizmalar tek başına uluslararası pazarlara ve finans ağlarına erişimdeki kısıtlamaları ortadan kaldırmaya yetmiyor.
Washington’un politikasındaki çelişki de tam bu noktada ortaya çıkıyor: ABD, ekonomik üstünlüğünü korumak için doların ve uluslararası finans ağının gücünü bir baskı aracı olarak kullanıyor. Ancak bu aracın yaygın ve sürekli biçimde devreye sokulması, bağımsız hareket etmek isteyen aktörlerin alternatif güzergâhlar oluşturma isteğini artırıyor. Bu açıdan yaptırımların kısa vadede İran’ın ticaret maliyetlerini yükseltmesi, ABD’nin stratejik açıdan başarı elde ettiği anlamına gelmiyor. Çünkü bu politika uzun vadede Washington’un denetlemesi daha zor olan alternatif altyapıların gelişmesine katkıda bulunabilir.
not: bu analiz mehrnews.ir sitesinden alınarak tercüme edilmiştir
