Ukrayna savaşından Çin-ABD rekabetine kadar büyük güçler arasındaki uçurum her geçen gün daha da derinleşti. Böylesi bir ortamda üç ülkenin liderlerinin Shenzhen’de bir araya gelmesi önemli bir soruyu gündeme getiriyor: Dünya yeni bir anlaşmaya mı yöneliyor, yoksa yalnızca rekabetin biçimi mi değişiyor?
Fudan Üniversitesi Çin Çağdaş Tarihi Profesörü ve önde gelen uluslararası ilişkiler uzmanı Xue Xiaorong, kaleme aldığı değerlendirmede Çin, ABD ve Rusya’nın Shenzhen’deki görüşmelere yönelik motivasyonlarını ele aldı.
19 Kasım Çin, ABD ve Rusya liderleri, Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) gayriresmi liderler zirvesi marjında Shenzhen’de yüz yüze görüşmek üzere bir araya geldi. Bu, İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesinden bu yana dünyada belirleyici etkiye sahip üç gücün liderlerinin üçlü bir zirve formatında aynı masaya ilk kez oturmasıdır. Bu haberin Çin Dışişleri Bakanlığı tarafından resmen duyurulması, uluslararası çevrelerin ve medyanın dikkatini hızla üzerine çekti.
Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning, bu görüşmenin emsalsiz önemini ve pratik zeminlerini açıklamak için üç temel eksen ortaya koydu: tarihi bağlar, uluslararası sistemdeki hukuki konum ve büyük güçlerin sorumluluğu. Bu eksenler yalnızca resmi diplomatik tutumlar değil; gözlemcilere bu zirveyi anlamlandırmak için net bir çerçeve de sunuyor.
Pekin Trump ve Putin’i Neden Karşı Karşıya Getirmek İstiyor?
Birinci Mantık: İkinci Dünya Savaşı’ndaki İttifakın Tarihi Mirası
Çin, ABD ve Rusya’nın tamamı İkinci Dünya Savaşı’nın galipleri arasında yer alıyor ve faşizme karşı mücadelede bir zamanlar sağlam müttefiklerdi. Soğuk Savaş’ın başlaması ve büyük güçler arasındaki onlarca yıllık rekabet, dünün müttefiklerini ideolojik farklılıklar ve ulusal çıkar çatışmaları nedeniyle birbirinden ayırdı.
Bununla birlikte Almanya ve Japonya’nın faşizmine karşı ortak mücadele ve insanlık medeniyeti için bir felaketin önlenmesi, bugünkü uluslararası düzenin temel taşları arasında sayılmaya devam ediyor.
Jeopolitik gerilimlerin tırmandığı ve dünyanın bloklaşma ile yarılma tehlikesiyle karşı karşıya olduğu şu dönemde, bu tarihi bağı hatırlatmak son derece güncel bir anlam taşıyor. Bunun uluslararası topluma verdiği mesaj açık: Büyük güçler arasındaki ilişki her zaman sıfır toplamlı bir oyunla sınırlı kalmak zorunda değil. İnsanlığın geleceğini tehdit eden krizler karşısında yalnızca iş birliği geçmişine sahip değiller; aynı zamanda farklılıkları bir kenara bırakmak ve asgari barışı korumak için gerekli siyasi zemine de sahipler.
İkinci Mantık: Üç Ülkenin Birleşmiş Milletler Çerçevesindeki Merkezi Konumu
Çin, ABD ve Rusya’nın üçü de Birleşmiş Milletler’in kurucularından ve Güvenlik Konseyi’nin daimi üyeleridir. BM, uluslararası anlaşmazlıklarda arabuluculuk ve küresel yönetişimin düzenlenmesi için en yüksek kurum olduğu sürece, veto hakkı mekanizması da bu ülkelerin gücünün en açık göstergesi olmaya devam ediyor.
İşte bu konum; Çin, ABD ve Rusya’ya uluslararası meselelerde etki gücü ve oyunun kurallarını belirlemede göz ardı edilemeyecek bir rol veriyor.
Son yıllarda sınırlı çok taraflı mekanizmalar ve bölgesel ittifaklar birbiri ardına ortaya çıkarak küresel yönetişimin parçalanma riskini artırdı. Böylesi bir ortamda bu üç ülkenin liderlerinin doğrudan diyalogu, esasında BM merkezli uluslararası sistemin yeniden teyidi anlamına geliyor. Bu üç gücün katılımı olmadan küresel güvenlik ve kalkınma meselelerini çözmeye çalışan her plan, uygulama aşamasında ciddi bir engelle karşılaşacaktır.
Üçüncü Mantık: Büyük Güçlerin Sorumluluğu ve Krizlerin Acilen Dizginlenmesi Gereği
Bugünün dünyası, son bir yüzyılda eşi benzeri görülmemiş ve hızla ilerleyen büyük bir dönüşümün ortasında yer alıyor. Eski güç dengeleri dağılıyor ve yeniden şekilleniyor; bölgesel çatışmalar art arda yaşanıyor ve ticari engeller her geçen gün yükseliyor.
Çin, ABD ve Rusya’nın ulusal kapasiteleri, stratejik hedefleri ve siyasi sistemleri birbirinden farklı; ancak gerçek şu ki her üçü de dünyanın önde gelen güçleri konumunda. Bu güçler arasındaki sürtüşme ve çatışma caydırıcı sınırları aşarsa, tüm dünyayı kapsayan yaygın bir felakete kolaylıkla yol açabilir.
Bu nedenle krizlerle mücadelede üçlü iş birliği, dünyanın kontrolsüzlük sınırına kaymasını önlemek için kaçınılmaz bir tercihtir. Yalnızca büyük güçlerin kırmızı çizgiler üzerinde asgari bir mutabakata varmasıyla çalkantılı uluslararası durum için bir demir atılabilir ve birinci ile ikinci dünya savaşları boyutundaki küresel bir felaketin tekrarlanması engellenebilir.
Dışişleri Bakanlığının dile getirdiği bu üç nokta, üç ülke liderlerinin görüşmesinin tarihi ve hukuki temellerini aydınlatıyor. Ancak konuya uluslararası siyasetteki realizm perspektifinden daha derinlemesine bakıldığında, bu emsalsiz zirvenin bu zaman ve mekânda gerçekleşmesinin, her şeyden önce bugünün dünyasındaki üç siyasi gerçeklikteki köklü değişimlerin ürünü olduğu görülüyor.
📌 Çin, ABD ve Rusya’yı Müzakere Masasına Çeken Üç Neden
İlk etken, Çin’in ulusal gücündeki yapısal sıçrama ve kendi topraklarında diplomasiyi koordine etme kapasitesidir.
Bu görüşmenin Shenzhen’de düzenlenmesi, bizzat Çin’in uluslararası konumundaki dönüşümün somut bir tezahürüdür. Reform ve ekonomik açılımın öncüsü ve teknolojik yenilik kutuplarından biri olan Shenzhen, dünyanın bugün pragmatizm ve ekonominin canlandırılması yönündeki beklentisiyle örtüşüyor.
Mevcut küresel güç yapısında hem ABD hem de Rusya ile etkili stratejik iletişim sürdürebilen ve diyalog zemini sağlayacak yeterli ağırlığa sahip olan tek ülke Çin’dir.
Trump ve Putin’in Çin’in davetiyle bizzat katılımı, yalnızca APEC çok taraflı mekanizmasına katılım anlamına gelmiyor; aynı zamanda tarafları koordine etme konusunda Çin’in kapasitesinin kabul edildiğinin de bir göstergesi. Rekabetin aynı anda iki cephede daha karmaşık hale geldiği bugün Çin, ev sahibi sıfatıyla yalnızca bir müzakere masası kurmakla kalmıyor; büyük güçler arasında nadir bulunan bir tampon ve siyasi sınır oluşturuyor.
İkinci etken, ABD dış politikasının pragmatizme ve “güç belirleyicidir” mantığına geri dönüşüdür.
Donald Trump’ın eylem tarzı realizm izleri taşıyor. Karmaşık ve geleneksel çok taraflı mekanizmalar ile eski müttefiklere dair mülahazaları bir kenara bırakıp, bunun yerine çıkarlar üzerinden açık ve doğrudan pazarlıklara yönelme eğiliminde.
Uluslararası siyasetin orman kanununda “Masada değilsen, menüdesin” sözü, güç siyasetinin en doğrudan resmidir.
Trump’ın stratejik bakışına göre, küresel kuralları gerçekten belirleyebilecek ve ABD ile müzakere masasına oturmaya değer temel aktörlerin sayısı bir elin parmaklarını geçmiyor.
Çin ve ABD mevcut ekonomik ve teknolojik düzenin hâkim güçleridir; Rusya da devasa nükleer cephanesi ve enerji piyasasındaki nüfuzuyla göz ardı edilebilecek bir güç değil. Dolayısıyla Trump yönetiminin üçlü görüşme fırsatına hızlı yanıtı, kendi alışıldık mantığıyla tamamen uyumlu: Gerçek nüfuzu olmayan çok sayıda küçük ülkeyle geniş çaplı toplantılarda ve mekanizmalarda vakit harcamak yerine, dünyanın en güçlü rakipleriyle doğrudan yüz yüze oturup güç sınırlarını netleştirmek ve çıkarları masaya koymak varken neden beklesin?
Büyük güçlerin bu doğrudan karşılaşma modeli, Trump’ın kısa vadede somut sonuçlara ve kesinliğe ulaşma üzerine kurulu diplomatik felsefesiyle tam bir uyum içinde.
Üçüncü ve son etken, Rusya’nın mevcut jeopolitik sıkışmışlıkta stratejik açmazı kırmaya yönelik acil ihtiyacıdır.
Rusya ve Ukrayna arasındaki yıpratıcı ve uzun savaş, Moskova’yı maliyetli bir mücadelenin içine sürükledi ve Batı’nın eşi benzeri görülmemiş ekonomik yaptırımları ile diplomatik izolasyonu altına soktu.
Rusya’nın Avrupa’ya yönelen geleneksel stratejik güzergâhı büyük ölçüde tıandı ve Doğu’ya yöneliş artık yalnızca bir stratejik plan değil, beka için bir zorunluluğa dönüştü. Moskova için ikili ilişkilerin onarılması tek başına mevcut olumsuz durumu kökten değiştiremez. Rusya’nın, küresel etkiye sahip bir alanda büyük güç konumunu yeniden pekiştirmeye acil ihtiyacı var.
İşte bu durum, Putin’in ABD’nin Miami kentinde düzenlenecek G20 zirvesine katılmayacağını, ancak APEC zirvesi ve üçlü görüşme için Shenzhen’e gideceğini açıklıyor. Miami, Rusya için güvenlik kaygılarının yanı sıra hasmane ve siyasi baskıyla dolu Batılı bir sahne. Shenzhen ise buna karşılık nispeten daha tarafsız, eşit ve yapıcı bir alan sunuyor.
Rusya, stratejik açmazdan çıkmak için bir yandan ticaret ve stratejik meselelerde Çin ile karşılıklı desteği derinleştirmeye ihtiyaç duyuyor, diğer yandan da yaptırımların hafifletilmesi veya jeopolitik güvenlik düzenlemeleri konusunda ABD ile bir tür anlayışa ulaşmak için kapı aralamalı.
Putin’in Shenzhen ziyareti, Moskova’nın Çin, ABD ve Rusya üçgenindeki ilişkileri düzene sokmaya ne denli önem verdiğini gösteriyor. Bu ziyaret, Rusya’nın diplomatik kuşatmasını kırmak ve önündeki dış çevreyi yeniden inşa etmek için kilit bir adım.
Rusya, Trump ile ikili bir diyalog kurulması halinde geleneksel ulusal kapasite bakımından daha zayıf bir konumda bulunduğunun gayet farkında. Ancak Putin, Shenzhen’de Çin ile Rusya arasındaki siyasi ve ekonomik ilişkilerin genişliğini ortaya koyarak Washington’ın masasına açıkça kendi kozunu sürüyor: Rusya’nın arkasında stratejik bir dayanak duruyor; dünyanın en eksiksiz sanayi zincirine ve devasa mali güce sahip bir ülke.
Bu ittifak, Rusya’nın ABD ile müzakere masasındaki ağırlığını bir anda katlayabilir ve Washington’ın azami baskıyla Moskova’yı Ukrayna meselesinde tek taraflı geri adım atmaya zorlayabileceği düşüncesini ortadan kaldırabilir.
Bu zirvenin gerçekleşmesi, kaçınılmaz olarak dünyanın diğer bölgelerinde de dalgalar yaratacaktır. Avrupa için Çin, ABD ve Rusya’nın doğrudan diyaloğu, dışlanma yönündeki stratejik kaygılarını derinleştirebilir ve onu gelecekteki çok kutuplu dünyada kendi bağımsız konumunu yeniden düşünmeye sevk edebilir.
Küresel Güney ülkeleri için ise büyük güçlerin masaya oturması ve anlaşmazlıklarını dizginlemesi, kuşkusuz nefes alma fırsatı sağlayacaktır: Küresel enflasyonun düşürülmesi, tedarik zincirlerine istikrarın geri dönmesi ve rakip kamplar arasında zorunlu seçim yapmaktan kaçınılması için bir imkân…
Özetle Çin, ABD ve Rusya liderlerinin 28 Aban’da (19 Kasım) Shenzhen’deki görüşmesi, İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana büyük güçlerin diplomasisinin biçiminde yaşanan büyük bir dönüşüm olmanın ötesinde; yıllar süren karmaşa ve çalkantının ardından dünyadaki güç dengesini yeniden düzenleme çabasıdır.
Bu üç ülkenin liderlerinin, çıkarlardaki derin uçuruma ve bakış açılarındaki farklılığa rağmen bir araya gelebilmesi, hem tarihi bağların canlanmasının bir işareti hem de güç gerçekliklerinin karşılıklı kabulünün bir sonucudur.
Bu emsalsiz dönemeçte böylesi bir görüşme, büyük güç rekabetinin kuralsız sürtüşmelerden yeni ve dinamik bir denge arayışına yöneldiğinin habercisidir. Bu güçlerin bu görüşmede yeni etkileşim biçimlerinin nasıl bir şekil alacağı, önümüzdeki on yılda dünyanın gidişatı üzerinde derin bir etki bırakacaktır.
not: bu analiz tahrireh.ir sitesinden alınarak tercüme edilmiştir
